Μνήμη Τζένης Καρέζη

Στις 26 Ιουλίου συμπληρώθηκαν 32 χρόνια από την αποδημία της Τζένης Καρέζη και δεν μπορεί κανείς να πιστέψει τόσο βαθύ χρόνο απουσίας, ενώ, τουλάχιστον σε μια παλιότερη γενιά ελλήνων θεατών και λόγω, βέβαια, των συχνών προβολών των φιλμ που η έξοχη εκείνη θεατρίνα μάς χάρισε, κάνει συνεχώς την παρουσία της ευεργετική. Διότι, κακά τα ψέματα, μετά τον θάνατο της Μελίνας, της Αλίκης, της Τζένης, του Αλεξανδράκη, του Παπαμιχαήλ, του Φούντα (όλοι τους υπήρξαν μαθητές της δραματικής σχολής του Δημήτρη Ροντήρη), δεν μιλάμε πια για σταρ ούτε στο θέατρο ούτε στη μεγάλη οθόνη, πολύ περισσότερο στην τηλεόραση. Μόνο που στην Ελλάδα ο όρος «σταρ» δεν είχε τα γνωρίσματα του είδους που μας κληροδότησε το Χόλιγουντ. Στην Αμερική «σταρ» ήταν μια κατασκευή του συστήματος με χαρακτηριστικά τέτοια, ώστε να συγκινούν και να ψαρεύουν σε ειδικά στρώματα των θεατών. Ακόμη και στην Αμερική υπήρχαν οι ηθοποιοί που προέρχονταν από τη σκηνή, ανάμεσά τους ο Ορσον Γουέλς, η Κάθριν Χέπμπορν, ακόμη και ο Μάρλον Μπράντο (μαθητής του δικού μας, από τη Μικρασία, Ελία Καζάν, μεγάλου πρώτιστα σκηνοθέτη του θεάτρου και μετά του κινηματογράφου).

Στην Ελλάδα οι περισσότεροι ηθοποιοί του σινεμά ήταν απόφοιτοι δραματικών σχολών με δασκάλους έξοχους, όπως ο Ροντήρης, ο Κουν, ο Κατσέλης, η Παξινού, αργότερα ο Βολανάκης. Ο δάσκαλός μας, και δικός μου και της Καρέζη, Δημήτρης Ροντήρης, που πίστευε στο μεγάλο ταλέντο της Τζένης, το έφερε βαρέως που την κέρδισε το σινεμά, ενώ, όπως φάνηκε από τις πρώτες παρουσίες της στη σκηνή, προοριζόταν για μεγάλη καριέρα. Η μεγάλη στιγμή, στην αρχή κιόλας της καριέρας της (1954), ήταν η ερμηνεία της ως Αντέλα στο «Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα» του Λόρκα, στο Θέατρο Κοτοπούλη, δίπλα σε υποκριτικά τέρατα (Παξινού, Καλογερίκου, Ζαφειρίου, Χατζηαργύρη, Καπιτσινέα, Ρίτα Μυράτ, Ζουμπουλάκη), σε μία από τις σπουδαιότερες παραστάσεις στην ιστορία του θεάτρου μας. Σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή, μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη! Το 1955 συμπρωταγωνιστεί στο πλευρό του Μινωτή – Αμλετ, στον ρόλο της Οφηλίας, και το 1957 είναι η Κορντέλια στον «Ληρ», του Μινωτή και πάλι! Το 1958 παίζει στο «Ζωντανό πτώμα» του Τολστόι πλάι στον σπουδαίο Γιώργο Παππά και, αμέσως μετά, πάντα στο Εθνικό Θέατρο, θριάμβευσε στο «Εγκλημα στο νησί των κατσικιών» του Ούγκο Μπέτι, δίπλα σε υποκριτικούς μύθους: Μινωτή, Παξινού, Κατσέλη, Νέζερ!

Ποια ήταν η περιουσία της Καρέζη, όταν μπήκε στον σκληρό κόσμο της υποκριτικής στον τόπο μας; Ο δάσκαλός μας Ροντήρης είχε ως μότο την εντολή πως ο ηθοποιός οφείλει να είναι κάτοχος, όσο το δυνατόν στην εντέλεια, δύο τεχνικών: από τη μια, του πλήρους ελέγχου του σώματός του, να είναι ικανό να υπακούει σε κάθε εντολή που υπαγορεύει η συγκινησιακή φόρτιση. Από την άλλη, μιας συναισθηματικής «αποθήκης», όπου με μια εντολή να έχεις την ευχέρεια να περάσεις από το ένα συναίσθημα, π.χ. του μίσους, στο αντίθετό του, χρησιμοποιώντας μια εσωτερική εξελικτική κλίμακα. Η Καρέζη είχε αφομοιώσει αυτά τα μαθήματα, γι’ αυτό και καυχιόταν, όπως και η Βουγιουκλάκη, ότι καμία γρίπη, καμία, λόγω ψύξης, αδυναμία του φάρυγγα ή του λάρυγγα δεν την οδήγησαν να αναβάλει παράσταση. Επαιζε, όπως λέγαμε όλοι οι μαθητές του Ροντήρη, επιστρατεύοντας τον εφεδρικό λάρυγγα!

Μ’ αυτά τα εφόδια η Καρέζη ήταν φυσικό να προκαλέσει την αντίδραση του δασκάλου, όταν την είδε να επιλέγει λαϊκό ρεπερτόριο, μπουλβάρ (μπουλβάρ σημαίνει θέατρο των αστικών λεωφόρων!), και να αφοσιώνεται στον λαϊκό κινηματογράφο. Βέβαια, και σ’ αυτά τα είδη υποκριτικής έλαμψε η τεχνική της δεξιοτεχνία. Και το απέδειξε περίτρανα, όταν, ώριμη πλέον, αντιμετώπισε το κοίλον της Επιδαύρου, όπου απαιτούνται θηριώδεις τεχνικές για να φτάσει ένα συναίσθημα και η αλήθεια του έως την τελευταία υψηλή κερκίδα. Στην Επίδαυρο η Καρέζη εμφανίστηκε στην επανάσταση που δημιούργησε τότε το δαιμόνιο του Αλέξη Σολομού που «πολέμησε» (!) να ανεβάσει Αριστοφάνη. Η Καρέζη, έξοχη Μυρρίνη στη «Λυσιστράτη» του 1957, έπαιξε εξαιρετικά μεγάλη κωμωδία δίπλα στο θηρίο του ελληνικού θεάτρου, τον Χριστόφορο Νέζερ. Μόνο η Αρώνη το είχε τολμήσει πριν.

Η Τζένη Καρέζη ήρθε στην τραγωδία ώριμη και με πλήρη τεχνικά εφόδια. Είχα την τύχη να είμαι ο μεταφραστής της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή, που σκηνοθέτησε το 1987 στην Επίδαυρο ο σπουδαίος Γεωργιανός Ρόμπερτ Στούρουα, και είχα τη χαρά να παρακολουθώ τη συνεχή εμβάθυνση στον ρόλο της έως και την τελευταία πρόβα, μεγάλη προίκα από τη γενναία σχολή που τη γαλούχησε. Είχε προηγηθεί το 1985 η «Μήδεια» του Ευριπίδη, με σκηνοθέτη τον Μίνω Βολανάκη, και ακολούθησε η τελευταία της εμφάνιση στο αργολικό θέατρο, το καλοκαίρι του 1989, με τον ρόλο της Ιοκάστης στον «Οιδίποδα Τύραννο», πάλι με σκηνοθέτη τον Στούρουα και πρωταγωνιστή τον Κώστα Καζάκο.

Η Καρέζη ανήκε σε μια γενιά ηθοποιών που εκτιμούσαν και αναγνώριζαν τον αγώνα των καλλιτεχνών και της προηγούμενης γενιάς και των ανταγωνιστών της δικής της γενιάς. Είναι ανοησία να πιστεύει κανείς πως το μπουλβάρ είναι εύκολο είδος θεάτρου. Είναι υποκριτικό ιδίωμα που στηρίζεται κυριολεκτικά στον ρυθμό, θέλει, απαιτεί μάστορες με μουσικά προσόντα. Η Καρέζη τα διέθετε και από τη μαθητεία της στο Εθνικό Θέατρο και την κληρονομιά του Ροντήρη, αλλά και από τη γενιά του Μεταπολέμου, όπου θριάμβευσε η μουσική ιδιοφυΐα του Μάνου Χατζιδάκι, του Μίκη Θεοδωράκη, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Γιάννη Μαρκόπουλου, του Μίμη Πλέσσα, του Χρήστου Λεοντή.

Το 1988 ο μεγάλος ρώσος δάσκαλος και σκηνοθέτης Ολεγκ Εφρέμοφ καθοδήγησε τον θίασο Καρέζη – Καζάκου, ένα σύνολο ταλαντούχων ηθοποιών, που έκτοτε δεσπόζουν στον ορίζοντα του θεάτρου, στον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ. Εως τότε υπήρχε το τσεχοφικό ύφος, όπως το μετέφερε στα καθ’ ημάς ο Κάρολος Κουν. Μεγάλες σιωπές, εκ βαθέων συγκινησιακές εκτονώσεις, ένας ρεαλισμός με στοιχεία νατουραλισμού. Ο Εφρέμοφ ήρθε να ανατρέψει την έως τότε τσεχοφική ατμόσφαιρα και οφείλουμε στην Καρέζη και στον Καζάκο αυτή την ανατρεπτική τόλμη που τάραξε τα νερά μιας έως τότε σχεδόν αισθηματικής διδασκαλίας του μεγάλου ποιητή Τσέχοφ.

Οταν η Καρέζη αποφάσισε να αντιμετωπίσει το επιδαύριο σύμπαν και επέλεξε την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, έκανε ένα τόλμημα απροσδόκητο. Διότι το έργο αυτό είχε ήδη γίνει υποκριτικός μύθος για περίπου 50 χρόνια. Πρώτα υπήρξε η Ηλέκτρα της Κατίνας Παξινού (1936 στο Ηρώδειο), με σκηνοθέτη τον Ροντήρη, παράσταση που παίχθηκε στην Επίδαυρο τον Σεπτέμβριο του 1938, για πρώτη φορά στα νεότερα χρόνια, και μάλιστα στο φως της μέρας. Ακολούθησε η Ηλέκτρα της Ασπασίας Παπαθανασίου που περιόδευσε σε Ευρώπη, Αμερική, Αργεντινή, Περού, Μεξικό, Σοβιετική Ενωση, Γεωργία. Ενας ερμηνευτικός μύθος που δημιούργησε σχολές ερμηνείας του τραγικού σε χώρες άπειρες έως τότε. Ακολούθησε η Ηλέκτρα της Αννας Συνοδινού. Θα μπορούσε κανείς να ομολογήσει πως ήταν τόλμη να αντιπαρατεθεί η Καρέζη σε υποκριτικούς γίγαντες του παρελθόντος, όμως όχι μόνο άντεξε, αλλά έδωσε μια σύγχρονη, λιγότερο επική, ωστόσο το ίδιο βαθιά τραγική ηρωίδα. Λίγο απομακρυσμένη από τη γενεαλογία του μύθου, αλλά πολύ κοντά στη γενεαλογία της γυναικείας μοίρας που παλεύει πάντα ανάμεσα στην υποταγή στο ανδροκρατικό σύστημα και τη γενναιοδωρία της μήτρας.