Από το Πολυτεχνείο έως την Επανάσταση των Γαριφάλων

Κάθεται στη μέση της αίθουσας ακίνητος. Τα χέρια του στα γόνατα πάνω από την γκαπαρντίνα του. Μας κοιτάζει πίσω από τα μαύρα του γυαλιά. Είναι ο «Θεατής των Θεατών». Ενας εκπρόσωπος του παρακράτους. Ενα γλυπτό της ισπανικής ομάδας Εκίπο Κρόνικα. Κι εκείνος που μας υποδέχεται – με την πλάτη γυρισμένη – στην έκθεση «Δημοκρατία», την πρώτη διεθνών προδιαγραφών περιοδική έκθεση που διοργανώνει η Εθνική Πινακοθήκη επί διευθύνσεως Συραγώς Τσιάρα με αφορμή τη συμπλήρωση 50 ετών από την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα.

Πίσω του στέκεται ολόσωμος ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου – ο πρώτος πρωθυπουργός της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας – σε ένα αέρινο ολόσωμο πορτρέτο διά χειρός Κωνσταντίνου Παρθένη και πλάι στο έμβλημα που είχε σχεδιάσει για τη δημοκρατική παράταξη – την κεφαλή της θεάς Αθηνάς. Λίγο πιο κει μια φουσκωτή υπερμεγέθης καρικατούρα του ισπανού δικτάτορα Φράνκο διά χειρός Φερνάντο Μποτέρο, σε «συνομιλία» με το πορτρέτο του έλληνα ομολόγου του Γεώργιου Παπαδόπουλου που φέρει την υπογραφή του Γιάννη Ψυχοπαίδη, τις «Οργισμένες μάνες» και τους «Τυραννοκτόνους» του Τάσσου.

Είναι τα «πολλαπλά πρόσωπα του εχθρού», όπως καταγράφηκαν από ορισμένους από τους 55 καλλιτέχνες, οι οποίοι συμμετέχουν σε αυτή την έκθεση που πραγματεύεται τη σχέση της τέχνης με τη δημοκρατία κατά τη διάρκεια μιας από τις πιο καθοριστικές περιόδους για την ιστορία της Νότιας Ευρώπης: τις δεκαετίες του 1960 και 1970 οπότε τρεις χώρες, η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ισπανία μετέβησαν από ένα απολυταρχικό καθεστώς στο δημοκρατικό πολίτευμα.

140 έργα

«Η έκθεση πραγματοποιείται σε μια διεθνή συγκυρία που δεν μας επιτρέπει να εφησυχάζουμε, αλλά επιβάλλει τη συνεχή επαγρύπνηση για την υπεράσπιση της δημοκρατίας σε συνθήκες ανόδου των ακραίων φωνών που κεφαλαιοποιούν την κοινωνική δυσαρέσκεια από τις παρατεταμένες και αλλεπάλληλες κρίσεις, μειωμένης συμμετοχής στις εκλογικές διαδικασίες, αμφισβήτησης του κύρους και της αξιοπιστίας των θεσμών και γενικευμένης επισφάλειας. Οι επέτειοι είναι μια ευκαιρία αναστοχασμού πάνω στη δυναμική των ιστορικών βιωμάτων, μια αφορμή να ξανακοιτάξουμε μέσα μας και γύρω μας για να διαπιστώσουμε τι πετύχαμε, πόσο αλλάξαμε και σε ποιο βαθμό η εμπειρία του παρελθόντος συμβάλλει στη διαμόρφωση της συλλογικής μας ταυτότητας στο παρόν ή ενημερώνει τον σχεδιασμό μας για το μέλλον» σημειώνει η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Συραγώ Τσιάρα, η οποία και επιμελείται την έκθεση που περιλαμβάνει 140 έργα.

Και συνεχίζει: «Με άξονα την τέχνη της δημοκρατικής διεκδίκησης στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία, η έκθεση αντιμετωπίζει συγκριτικά για πρώτη φορά σε διεθνές επίπεδο την πολιτική λειτουργία της τέχνης στα δικτατορικά καθεστώτα του ευρωπαϊκού Νότου και διερευνά την ποικιλομορφία των καλλιτεχνικών αναζητήσεων, τις συγκλίσεις και τις ιδιαιτερότητες, τις καλλιτεχνικές πρακτικές που γεννήθηκαν μέσα από τον αγώνα για ελευθερία, καθώς και την ενεργή κληρονομιά τους».

Τη σκυτάλη από το πρόσωπο του εχθρού, παίρνει η Αντίσταση όπως αποτυπώνεται από τις στιβαρές μοναχικές μορφές της Βάσως Κατράκη, τις αδρές φιγούρες του Μάνουελ Κάλβο που μεταφέρουν την αίσθηση της φθοράς και του τραύματος, το εμβληματικό έργο του Βλάσση Κανιάρη με τα γαρίφαλα στον γύψο, στο από αγκαθωτό πλέγμα οδόφραγμα του Ζαούμε Ξίφρα και στην ελαιογραφία του Πάρι Πρέκα «Ο βιασμός της Κύπρου».

Ενότητες και διάλογοι

Αν και οι ενότητες είναι σαφείς το βλέμμα ξεφεύγει από τη μία προς την άλλη και αναπτύσσει τους δικούς του διαλόγους, με την Εξέγερση να διεκδικεί τη δική της φωνή στο εικαστικό αυτό σύμπαν. Εκεί που παρουσιάζεται το βίντεο ντοκουμέντο της Ανα Χάθερλι «Επανάσταση» όπου καταγράφεται ο ενθουσιασμός και το πνεύμα της ελευθερίας που κατέλαβε τους δρόμους της Λισαβόνας μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων, πλάι στο ματωμένο αιωρούμενο γκλοπ του Θόδωρου, το δεμένο στη σχάρα ενός αυτοκινήτου ανδρείκελο του Δημήτρη Αληθεινού, τον Αρχάγγελο που είναι έτοιμος να πέσει στο μνημειακών διαστάσεων γλυπτό του Μανώλη Τζομπανάκη, τη ζωγραφική Δολοφονία της Ελευθερίας διά χειρός Γιάννη Γαΐτη.

Και καθώς το πένθος και το τραύμα αφήνονται πλέον ελεύθερα να εκφραστούν, η λύπη, η αγανάκτηση και η οργή δίνουν τη θέση τους στη χαρά και τη διέγερση για τις ελευθερίες που σταδιακά κατακτούνται. «Η διεκδίκηση της ορατότητας συγκροτεί το κοινό υπόστρωμα του εκδημοκρατισμού της δημόσιας σφαίρας, όπως εκδηλώνεται συνολικά στην κουλτούρα της μεταπολιτευτικής έξαψης, με το σώμα – συλλογικό, ατομικό – να γιορτάζει τη συμμετοχή, την παρουσία, την ανάκτηση της χαμένης φωνής, να δεξιώνεται την απόλαυση, τη σεξουαλικότητα, τη χειραφέτηση και τον παλλόμενο αισθησιασμό της άνοιξης της δημοκρατίας» στην τελευταία ενότητα της έκθεσης που φέρει τον τίτλο «Διέγερση», με την Πάουλα Ρέγκο να σχολιάζει τη βία στο γυναικείο σώμα, μεταξύ άλλων και τον άγνωστο στην Ελλάδα, Νικία Σκαρπινάκι – πορτογάλο με έλληνα πατέρα – με τα απελευθερωμένα γυναικεία σώματα που ζωγραφίζει να απηχούν «το εορταστικό πνεύμα της μετεπαναστατικής πορτογαλικής σκηνής χωρίς να αποκρύπτει και μια υφέρπουσα κοινωνική μελαγχολία».