Η κριτική και η ιδεολογία

Η ιδεολογία είναι ένας συνήθης τρόπος για να προσεγγίζεται κριτικά η λογοτεχνία, όπως και οι διάφορες καλλιτεχνικές εκφράσεις. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι ένα από τα πιο παρωχημένα καλλιτεχνικά ρεύματα, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, που άνθισε ως επίσημη αισθητική των κομμουνιστικών καθεστώτων του προηγούμενου αιώνα, ήταν μονοδιάστατα ιδεολογικά προσανατολισμένος στην αποθέωση των επιτευγμάτων αυτών των καθεστώτων. Τι κατάφερε εκείνη η στρατευμένη αντίληψη για την τέχνη; Να ισοπεδώσει κάθε καλλιτεχνική ιδιαιτερότητα, θέτοντας τους καλλιτέχνες και το έργο τους στην υπηρεσία της μίας και μοναδικής αλήθειας.

Παρ’ όλα αυτά, ούτε η ιδεολογική ταυτότητα ως βασικό προσόν της καλλιτεχνικής δημιουργίας εξέλιπε ούτε, πολύ περισσότερο, η ιδεολογική κριτική. Η χρήση της ιδεολογίας σε μια προσέγγιση σε ένα καλλιτεχνικό έργο έχει σαφή χαρακτηριστικά, σταθερά κριτήρια και είναι εύκολη – επειδή δεν απαιτεί ευρεία παιδεία χάρη στην οποία μπορεί να συλληφθεί και να προσεγγισθεί η πολυπλοκότητα ενός έργου τέχνης.

Θυμάμαι στη δεκαετία του 1980, τον Χρήστο Βακαλόπουλο (κριτικό, κινηματογραφιστή και συγγραφέα, που και σήμερα διαβάζεται με πάθος) να υποδεικνύει στους νεότερους που ασχοληθήκαμε με την κριτική κινηματογράφου να μην πέφτουμε στην παγίδα της ιδεολογικής προσέγγισης. Ο Βακαλόπουλος ήξερε: η εμμονή στην ιδεολογία είναι χαρακτηριστικό μονοδιάστατου ανθρώπου.