Φωτισμένοι και μόνοι

Αφήστε τον εαυτό σας να παρασυρθεί από αυτούς τους στίχους, λέει ο Τσαρλς Τέιλορ. Ή από αυτούς: «Και ο απέραντος ωκεανός κι ο ζωντανός αέρας,/ κι ο γαλανός ουρανός, και στον νου των ανθρώπων·/ Μια κίνηση κι ένα πνεύμα, που ωθεί/ κάθε τι που σκέφτεται, κάθε αντικείμενο της σκέψης» (Ουίλιαμ Γουόρντσγουορθ, «Το αβαείο του Τίντερν», σε μετάφραση του πολύτιμου Χάρη Βλαβιανού ειδικά για τη στήλη). Δείτε τώρα τη διαφορά ανάμεσα στην κλασική τέχνη και τη ρομαντική τέχνη: η πρώτη μάς συγκινεί πείθοντάς μας, η δεύτερη μας πείθει συγκινώντας μας.

Οι λυρικοί ποιητές και οι μαθηματικοί, γράφει ο Ανταμ Γκόπνικ στο τελευταίο τεύχος του «New Yorker», αποδίδουν περισσότερο όταν είναι νέοι. Οι συνθέτες και οι μαέστροι, αντιθέτως, όσο μεγαλώνουν βελτιώνονται. Με τους φιλοσόφους δεν μπορείς να ξέρεις: ορισμένοι λάμπουν όταν είναι νέοι, άλλοι (όπως ο Βίτγκενσταϊν) γράφουν διαφορετικά ανάλογα με την ηλικία κι άλλοι (όπως ο Μπέρτραντ Ράσελ) γράφουν μέχρι τα εκατό. Το νέο βιβλίο του 92χρονου Τσαρλς Τέιλορ πάντως, με τίτλο «Διασυνδέσεις με το σύμπαν: Η ποίηση στην εποχή της απομάγευσης», είναι το πιο φιλόδοξο έργο που έχει γράψει σημαντικός διανοητής σε αυτή την ηλικία.

Γεννημένος το 1931 στο Μόντρεαλ από αγγλόφωνο προτεστάντη πατέρα και γαλλόφωνη καθολική μητέρα, ο Τέιλορ παραμένει σχετικά άγνωστος στη χώρα μας, παρόλο που έχουν κυκλοφορήσει αρκετά βιβλία του στα ελληνικά (μεταξύ των οποίων η «Πολυπολιτισμικότητα» από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, οι «Δυσανεξίες της νεωτερικότητας» από τις εκδόσεις Εκκρεμές και «Μια κοσμική εποχή» από τις εκδόσεις Ινδικτος). Αφού πέρασε μερικά χρόνια στην Οξφόρδη με μέντορα τον Αϊζάια Μπερλίν, εξελέγη το 1961 καθηγητής πολιτικής επιστήμης και φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο McGill, όπου σήμερα είναι ομότιμος καθηγητής. Αριστερός (συνέβαλε στην ίδρυση του Νέου Δημοκρατικού Κόμματος) και καθολικός, στέκεται κριτικά απέναντι και στα δύο θεμέλια του σύγχρονου φιλελευθερισμού, τον ατομικισμό και την εκκοσμίκευση. Οπως λέει, το νέο ατομικιστικό μοντέλο απομάκρυνε τις ταυτότητές μας από την έννοια της κοινότητας και του κοινού σκοπού, οπότε ήταν μοιραίο να οδηγήσει στη σύγχρονη αποξένωση, που τόσο καλά γνωρίζουμε. Θέλαμε να είμαστε μόνοι, και να που είμαστε.

Κάποτε – γράφει ο Τέιλορ – ζούσαμε σε ένα «μαγεμένο» σύμπαν συμφωνημένου νοήματος και κοινού σκοπού, όπου κοιτούσαμε τον νυχτερινό ουρανό και νιώθαμε ότι κάθε αντικείμενο υπάκουε σε μια θεϊκή τάξη. Τώρα ζούμε στον κόσμο που δημιούργησε ο Διαφωτισμός, όπου κανένας Θεός δεν εποπτεύει το σύμπαν, η κοινή συμφωνία για το νόημα του κόσμου δεν είναι πλέον δυνατή και το μόνο που μπορούμε να κάνουμε με το φεγγάρι είναι να το μετράμε. Είμαστε Φωτισμένοι, και μόνοι.

Η ρομαντική ποίηση διέγνωσε αυτή τη μετατόπιση από τον μαγεμένο κόσμο στον σύγχρονο κόσμο και πρότεινε τρόπους θεραπείας. Εναν τρόπο βασικά, τις τέχνες, που δεν μας προσφέρουν απλώς δευτερεύοντα συναισθήματα, αλλά αποτελούν τον κύριο τόπο όπου νιώθουμε πληρότητα και αρμονία όχι μόνο με τη φύση – τις λίμνες και τα βουνά –, αλλά με την ίδια την ύπαρξη. Ο Τέιλορ ξεφεύγει από τη διάκριση μεταξύ υποκειμενικότητας και αντικειμενικότητας επινοώντας το «μεσοδιάστημα», την ατμόσφαιρα δηλαδή ανάμεσα σε μένα και τον κόσμο. Ο ήχος του τσέλου σε ένα τρίο του Σούμπερτ δεν βρίσκεται ακριβώς στο τσέλο, όπου ξεκινά ο ήχος, ούτε ακριβώς ανάμεσα στ’ αφτιά μου, όπου ο ήχος καταλήγει, αλλά κάπου ανάμεσα στα δύο, όπου λαμβάνει χώρα η δημιουργία του νοήματος.

Οι τελευταίες πενήντα σελίδες του βιβλίου του Τέιλορ, γράφει ο Ανταμ Γκόπνικ, μας μεταφέρουν από την ποιητική φαντασία στο «κοινωνικό μεσοδιάστημα», δηλαδή τη σύγχρονη πολιτική. Σύμφωνα με τον καναδό φιλόσοφο, μια επιτυχημένη δημοκρατία απαιτεί κοινό σκοπό, άρα αμοιβαία αναγνώριση και σεβασμό, κάτι που μόνο άνθρωποι με πίστη στις θρησκευτικές αξίες και ζωντανή την αίσθηση του ιερού μπορούν να πετύχουν. Εχοντας χάσει αυτή την αίσθηση, οι ψηφοφόροι του Τραμπ, του Brexit και της Λεπέν ικανοποιούνται από διαβεβαιώσεις μιας φασιστικού τύπου ενότητας που στηρίζεται στη δαιμονοποίηση του άλλου.

Η προσέγγιση αυτή δεν ακούγεται πολύ πειστική, παρατηρεί ο βιβλιοκριτικός του «New Yorker». Η ζωή στον «μαγεμένο» κόσμο ήταν πιο φτωχή, πιο σύντομη και πιο βίαιη. Ο «απομαγεμένος» κόσμος μας, αντιθέτως, αντιμετωπίζει τον ανθρώπινο πόνο με τα εμβόλια και τα φάρμακα. Η πρόοδος δεν είναι κάτι αφηρημένο, αλλά απτό. Οσο για την άποψη ότι η μεγάλη μουσική αποτελεί παράγοντα ηθικής ανάπτυξης, καταρρίπτεται από την αγάπη του Γ’ Ράιχ για τη ρομαντική μουσική. Φαίνεται πως το να αγαπάς τον Σούμπερτ και τον Μπετόβεν δεν σε οδηγεί ηθικά πουθενά.

Τσαρλς Τέιλορ (1931 – )

Το βίντεο με το ρύζι

Ο καναδός φιλόσοφος αμφισβητεί την άποψη ότι η επιστήμη παρέχει την αντικειμενική αλήθεια και επιμένει ότι υπάρχει έμφυτη ανθρώπινη αξία στην εμπειρία της τέχνης. Στο βιβλίο του παρουσιάζει έναν πίνακα όπου αντιπαραθέτει πράγματα απέναντι στα οποία η στάση μας είναι υποκειμενική με πράγματα που έχουν σκληρή, βιολογική σημασία: μπορεί να προτιμώ το παγωτό φράουλα από τη βανίλια, αλλά πρέπει να έχω αέρα για να αναπνέω. Το να ακούς ύστερο Μπετόβεν, γράφει, μοιάζει περισσότερο με το να βλέπεις εκείνο το βίντεο με τον μικρό Κινέζο που μαγειρεύει τηγανητό ρύζι για το ακόμη πιο μικρό αδελφάκι του, παρά με το να τρως αυτό το τηγανητό ρύζι. Δεν μπορεί να ισχυρίζεται κανείς ότι έχει μια ηθική πεποίθηση για τα οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα αν δεν τα νιώθει ακούγοντας τη χορωδία της Ενάτης Συμφωνίας του Μπετόβεν.