Αρχαία τεχνική, σύγχρονο βλέμμα

Στην περιοχή της Σαντορίνης, με αναφορά στον προϊστορικό οικισμό του Ακρωτηρίου και τα χιλιάδες ευρήματα αγγειοπλαστικής και κεραμικής τέχνης που ανακαλύφθηκαν στις ανασκαφές ξεκινά τη διαδρομή της η πρώτη Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής Biennale of Contemporary Keramics 2024. Το όραμα των διοργανωτών της στοχεύει να αναδείξει τη σύγχρονη κεραμική ενώνοντάς τη με τη μακραίωνη παράδοση του θηραϊκού πολιτισμού, μέσα από μία έκθεση με πρωτότυπα έργα είκοσι καλλιτεχνών που θα φιλοξενηθεί στο αρχαιολογικό μουσείο της Σαντορίνης στα Φηρά. Σε αυτή τη σύνδεση άλλωστε παραπέμπει και η συνειδητή από τους διοργανωτές  αντικατάσταση του λατινικού «C» για το «ceramics» με το «Κ» για να αναφερθούν στην αρχαιοελληνική λέξη «κέραμος».

Η Biennale of Contemporary Keramics τελεί υπό την Αιγίδα της AE της Προέδρου της Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, στηρίζεται από το υπουργείο Πολιτισμού και το υπουργείο Εξωτερικών της Ιαπωνίας (στο πλαίσιο του 2024 Ετος Πολιτισμού & Τουρισμού μεταξύ Ελλάδος – Ιαπωνίας) και υλοποιείται από την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία Big Blue Dot. Στόχος της BCK είναι η αποκεντρωμένη περιπλάνησή της εκτός αθηναϊκής μητρόπολης και η διεξαγωγή της κάθε δύο χρόνια σε ένα διαφορετικό νησί, αντλώντας έμπνευση από τον τόπο, τη μυθολογία του παρελθόντος του, το ιστορικό του υπόβαθρο, τα αρχαιολογικά του τοπόσημα. Η οργανωτική ομάδα σε συνεργασία με καλλιτεχνικούς φορείς και ομάδες, ινστιτούτα, μουσεία και εκπαιδευτικούς οργανισμούς ερευνά και σχεδιάζει νέους τρόπους ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας μέσα από τη σύγχρονη κεραμική τέχνη, παρουσιάζοντας μια έκθεση και  διοργανώνοντας ένα πρόγραμμα με παράλληλες δράσεις, πρότζεκτ, εργαστήρια για καλλιτέχνες και εκπαιδευτικά προγράμματα για την τοπική κοινωνία με σκοπό να συμβάλει στην ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού και να ενισχύσει την τοπική οικονομία και τέχνη.

Η ΕΚΘΕΣΗ. Με έμπνευση από τον αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου στα νότια του νησιού, το Μουσείο Προϊστορικής Θήρας θα φιλοξενήσει είκοσι πρωτότυπα έργα είκοσι καλλιτεχνών από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Μέσω ανοικτής πρόσκλησης οι καλλιτέχνες κλήθηκαν να εμπνευστούν από τα ευρήματα του προϊστορικού Ακρωτηρίου, να ερευνήσουν και να παρουσιάσουν τα έργα τους, με τον πηλό ως κυρίαρχο υλικό. Τα έργα επιλέχθηκαν από διεθνή επιτροπή ειδικών και από χθες (7 Ιουνίου) εκτίθενται στον χώρο του μουσείου. Οι καλλιτέχνες είναι οι: Γιώργος Βαβάτσης, Helena Boddenberg, Μίρκα Δραπανιώτου, Γιάννης Ζώης, Ule Ewelt, Ion Fukazawa, Amyel Garnaoui, Em Irvin, Ιωσηφίνα Κοσμά, Κωνσταντίνος Λαδιανός, Simon Manoha, Ναταλία Μαντά, Στέλλα Μπαρακλιανού, Αγγελική Παπαδοπούλου, Desa Philippi, Yoav Reches, Νίκος Σεπετζόγλου, Θεόκλητος Τριανταφυλλίδης, Χρήστος Τσουμπλέκας, Yena Young.

Η διοργάνωση της BCK 2024 αναδεικνύει την ανάγκη της υποστήριξης της ελληνικής κεραμικής και την ανάδειξή της σε ευρύτερο κοινό. Στοχεύει στη δημιουργία ερεθισμάτων για νέες αισθητικές τάσεις, στην προώθηση της έρευνας και στην ενίσχυση της επικοινωνίας μεταξύ δημιουργών και κοινού. Περισσότερες λεπτομέρειες δίνουν με τις απαντήσεις τους στα «Πρόσωπα», από την επιμελητική ομάδα της 1ης Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής, οι Λουκία Θωμοπούλου και Μαρίνα Φωκίδη:

Μια σύγχρονη παραγωγή κεραμικών παρουσιάζεται σε ένα αρχαιολογικό μουσείο. Ποιο ήταν το σκεπτικό επιλογής του τόπου διεξαγωγής της Μπιενάλε Κεραμικής;

Λουκία Θωμοπούλου: Ο περισσότερος κόσμος γνωρίζει τη Σαντορίνη για την καλντέρα της και το υπέροχο ηλιοβασίλεμά της. Ωστόσο, το νησί φιλοξενεί και έναν θησαυρό γνώσεων για τον πρώιμο πολιτισμό του Αιγαίου, τον προϊστορικό οικισμό του Ακρωτηρίου, ο οποίος αποτέλεσε και τον λόγο έμπνευσης της  φετινής διοργάνωσης. Στην περιοχή ανακαλύφθηκαν 5.000 κεραμικά αγγεία διαφόρων τύπων και μεγεθών, εργαλεία, ειδώλια, τελετουργικά αντικείμενα και έπιπλα, που μαρτυρούν τη μεγάλη ανάπτυξη του οικισμού. Μεγάλο μέρος των ευρημάτων εκτίθενται μέσα στο μουσείο. Αυτή η Μπιενάλε εμπνέεται από τον προϊστορικό οικισμό, ενώνει τις αρχαίες τεχνικές με τις καινοτόμες πρακτικές της κεραμικής τού σήμερα. Η έκθεση «Πηλού Αντηχήσεις: Μέσα Από Κρυμμένες Αφηγήσεις» που παρουσιάζεται στο μουσείο Προϊστορικής Θήρας λειτουργεί σαν μια ζωντανή γέφυρα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και το τοπικό με το παγκόσμιο.

Τι επιδιώκετε να αναδείξει η Μπιενάλε αυτή και ποιο είναι το σκεπτικό επιλογής των έργων που εκτίθενται;

Λ.Θ.: Η διοργάνωση μιας Μπιενάλε Κεραμικής την παρούσα χρονική στιγμή στον ελλαδικό χώρο ήταν επιτακτική και αντανακλά την ανάγκη να υποστηριχθεί η ελληνική κεραμική, να αναδείξει την πολυμορφία της τέχνης και να προωθηθεί αυτός ο καλλιτεχνικός τομέας. Μια τέτοια διοργάνωση δίνει τη δυνατότητα σε εικαστικούς και κεραμίστες να παρουσιάσουν τα έργα τους με κοινό παρονομαστή την έμπνευση και την απόδοσή της μέσω του πηλού. Τα κριτήρια επιλογής των έργων επικεντρώθηκαν στην καλλιτεχνική αριστεία, την καινοτομία στη χρήση του υλικού και την ικανότητα ενασχόλησης με τη θεματική της έκθεσης. Η γενική ιδέα πίσω από την επιλογή ήταν να τονιστεί η ποικιλομορφία και η ευελιξία των καλλιτεχνών, αναδεικνύοντας τις πολλαπλές εκφάνσεις της σύγχρονης κεραμικής τέχνης.

Πώς κάνετε τη σύνδεση κεραμικής με τη σύγχρονη τέχνη;

Μαρίνα Φωκίδη: Σύγχρονοι καλλιτέχνες διεθνούς φήμης έχουν αντλήσει έμπνευση από αυτή την κληρονομιά της κεραμικής συνδυάζοντάς την με σύγχρονα θέματα και προοπτικές, προωθώντας έτσι έναν δυναμικό διάλογο μεταξύ παρελθόντος και παρόντος. Ταυτόχρονα όμως και οι αμιγώς κεραμιστές/καλλιτέχνες  δεν έπαψαν ποτέ να πειραματίζονται και να εξερευνούν τις εννοιολογικές και φορμαλιστικές δυνατότητες του μέσου αμφισβητώντας την παραδοσιακή ιεραρχία που προτάσσει την τέχνη έναντι της χειροτεχνίας. Υποδειγματικά έργα γνωστών σύγχρονων καλλιτεχνών – όπως του Theaster Gates, ο οποίος ενσωματώνει στην πρακτική του την κεραμική για να διερευνήσει ζητήματα αστικής ανανέωσης, κοινωνικής δικαιοσύνης και φυλετικών διακρίσεων, του Grayson Perry, ο οποίος μέσα από τα κεραμικά γλυπτά του θίγει θέματα κοινωνικής τάξης, ταυτότητας και καταναλωτικής κουλτούρας, ή του Ai Weiwei, ο οποίος χρησιμοποιεί την κεραμική στις εγκαταστάσεις του με σκοπό να ανοίξει τον διάλογο για τη διασταύρωση τέχνης, πολιτικής και πολιτιστικής ταυτότητας στη σύγχρονη Κίνα – αναδεικνύουν σαφώς πως οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν το μέσο για να απαντήσουν τόσο σε επείγοντα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα όσο και σε ερωτήματα αισθητικής ταυτότητας και πολιτιστικής κληρονομιάς. Στην 1η Μπιενάλε Κεραμικής δώσαμε περισσότερο χώρο σε καλλιτέχνες/κεραμίστες και λιγότερο σε εικαστικούς καλλιτέχνες επειδή θέλαμε να δώσουμε βήμα και σε ένα σύνολο καλλιτεχνών/κεραμιστών που μπορεί η δουλειά τους ιστορικά να μη διαβάζεται ισάξια με αυτή των σύγχρονων καλλιτεχνών. Ιστορικά οι εικαστικοί καλλιτέχνες είναι αυτοί/αυτές που είχαν κατά κύριο λόγο την ελευθερία να ενσωματώσουν και να εξυμνήσουν το μέσο της κεραμικής στην πρακτική τους, ενώ οι ίδιοι οι κεραμίστες να μη χαίρουν αντίστοιχης αναγνώρισης, ούτε να είναι πλήρως ενσωματωμένοι ακόμη στο πεδίο της μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης. Αυτό τείνει να αλλάξει τα τελευταία χρόνια και όσο αλλάζει τόσο θα καταρρίπτονται τα όρια μεταξύ των εικαστικών καλλιτεχνών που χρησιμοποιούν πηλό και των κεραμιστών/καλλιτεχνών.

Πώς την προσεγγίζει ένας εικαστικός δημιουργός και πώς ένας τεχνίτης;

Μ.Φ.: Θα μπορούσα από μεριάς μου να μιλήσω περισσότερο για τον εικαστικό δημιουργό που χρησιμοποιεί πηλό. Νομίζω πως η πρωταρχική έννοια μίας ή ενός σύγχρονου εικαστικού δημιουργού είναι η εννοιολογική προσέγγιση και λιγότερο η φορμαλιστική και η δεξιοτεχνία. Το να χρησιμοποιήσει το μέσο του πηλού ένας εικαστικός δημιουργός είναι μια απόφαση που απορρέει από την έννοια / ιδέα /στοχασμό και συναίσθημα που θέλει να αποδώσει. Μπορεί να μελετά τις πιο παραδοσιακές προσεγγίσεις μέσα στη γενικότερη συζήτηση του μετα-αποικιοκρατισμού. Μπορεί επίσης να δουλεύει με θέματα μνήμης η ταυτότητας, ή να επεξεργάζεται τις έννοιες της τοπικότητας ή της γεωγραφίας. Η φόρμα παίζει σίγουρα επίσης ρόλο αλλά οι συγκεκριμένες τεχνικές και η δεξιοτεχνία λιγότερο. Να θυμίσω ακόμη ένα έργο εικαστικού δημιουργού με πηλό που υπογραμμίζει και τα παραπάνω: το έργο του Urs Fisher – παραγωγή του ιδρύματος ΔΕΣΤΕ στα σφαγεία της Υδρας. Ο καλλιτέχνης έναντι της παρουσίασης κάποιου έργου του έστησε ένα ανοικτό προς όλους εργαστήριο κεραμικής στον χώρο του ιδρύματος ο οποίος λειτουργούσε καθημερινά για τρεις μήνες. Εκεί όποιος ήθελε έκανε κάτι και το έργο του εκτίθετο με τα υπόλοιπα έργα. Αντιλαμβάνεσθε ότι το επίπεδο  τεχνικής δεξιοτεχνίας διέφερε από έργο σε έργο. Για τον τεχνίτη δεν είμαι ειδική να μιλήσω, αλλά σίγουρα η δεξιοτεχνία, η έρευνα πάνω σε διαφορετικές τεχνικές και ο συνδυασμός παραδοσιακών και πιο πρωτοπόρων τεχνικών μοιάζει να είναι η γλώσσα με την οποία θα πει την δική του ιστορία αλλά και το πρωταρχικό του μέλημα. Αυτό δεν σημαίνει με τίποτα βέβαια ότι σε ένα δεύτερο επίπεδο – συνειδητά η ασυνείδητα – δεν διαπραγματεύονται πολύπλοκες έννοιες, παρόμοιες ακριβώς με αυτές που περιγράφονται και πιο πάνω. Τοπικότητας, Μνήμης, ταυτότητας κ.ο.κ.

Παράδοση και σύγχρονη πραγματικότητα: λειτουργούν συνεργατικά ή μήπως η παραδοσιακή αγγειοπλαστική καταπίνει τους σύγχρονους πειραματισμούς και δεν προκύπτουν νέες φόρμες-αντικείμενα που να εξυπηρετούν χρηστικούς σκοπούς;

Λ.Θ.: Η σχέση μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης πραγματικότητας στην κεραμική δεν είναι σχέση αντίθεσης αλλά δυνητικής συνέργειας. Η παραδοσιακή κεραμική παρέχει μια θεμελιώδη γνώση και ένα σύνολο δεξιοτήτων που μπορούν να επεκταθούν και να ερμηνευθούν εκ νέου. Σε όλα τα επαγγέλματα κάποιοι  κατακτούν γνώση αλλά παραμένουν ανήσυχοι, πειραματίζονται και εξελίσσονται και άλλοι προτιμούν το γνώριμο, το οικείο και το σίγουρο. Υπάρχουν σπουδαίοι έλληνες κεραμίστες που κατέχουν το υλικό, που δεν φοβούνται να πειραματιστούν και να δημιουργήσουν καινοτόμα έργα που εξυπηρετούν τόσο χρηστικούς όσο και καλλιτεχνικούς σκοπούς. Κρατούν την ισορροπία σεβόμενοι τις παραδοσιακές πρακτικές, ενώ πιέζουν τα όρια του υλικού και της φόρμας για την ανάπτυξη νέων μορφών και αντικειμένων. Αυτή η υβριδική προσέγγιση οδηγεί συχνά σε μια πλούσια ποικιλομορφία στα κεραμικά, όπου η παραδοσιακή χειροτεχνία και η σύγχρονη δημιουργικότητα συνυπάρχουν και εμπλουτίζουν η μία την άλλη.

Τα μυστικά των κεραμέων έχουν χαθεί ή οι νεότεροι κεραμίστες συνδέονται με τους προκατόχους τους;

Λ.Θ.: Οχι, δεν πιστεύω ότι έχουν χαθεί. Υπάρχουν άλλωστε ακόμα σπουδαίοι κεραμίστες όπως ο Ανδρέας Μάκαρης που ζει και εργάζεται στη Σαντορίνη, ο οποίος είναι πέμπτη γενιά αγγειοπλαστών. Εμαθε την τέχνη από τους γονείς και τους παππούδες του και συνεχίζει ακόμα και σήμερα να δημιουργεί και να μεταλαμπαδεύει τις γνώσεις και τις τεχνικές τους στη νέα γενιά. Θα έλεγα πως ίσως κάποιες παραδοσιακές μέθοδοι έχουν ξεθωριάσει, λόγω του ότι το αστικό περιβάλλον δεν τις διευκολύνει, ενώ αντίστοιχα η τεχνολογία προσφέρει νέες δυνατότητες, αλλά υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι καλλιτέχνες που επιδιώκουν ενεργά να συνδεθούν με τη σοφία των προκατόχων τους και να ενσωματώσουν παραδοσιακές τεχνικές και στοιχεία στα σύγχρονα έργα.