Ενας πολυεπίπεδος ιστορικός του θεάτρου

Παραπέμπω σε εξαντλημένα εκδοτικά βιβλία με κείμενά μου πάνω σε μεγάλες προσωπικότητες του νεοελληνικού θεάτρου. Και δεν μπορώ να μην ξεκινήσω με τον δάσκαλό μου, και δάσκαλο όλης σχεδόν της γενιάς μου, τον μέγιστο ιστορικό του θεάτρου μας, ιδρυτή και ψυχή του Θεατρικού Μουσείου, Γιάννη Σιδέρη. Το συγκεκριμένο κείμενο είχε πρωτοδημοσιευτεί, μετά τον θάνατο του δασκάλου, στο «Χρονικό ’75» και συμπεριλαμβάνεται στον τόμο «Προσωπολατρία»:

«Φοβάμαι πως δεν είμαι ο μόνος που, θέλοντας να μιλήσω για τον Γιάννη Σιδέρη, θα καταφύγω στον συναισθηματισμό. Δεν είναι μονάχα η προσωπική σχέση μας, η μαθητεία μου κοντά του, στο αξιολάτρευτο ερείπιο του Ωδείου Αθηνών, στην οδό Πειραιώς, δεν είναι μονάχα τα κοινά ενδιαφέροντα και η σπουδή της ίδιας επιστήμης. Δεν είναι μονάχα η περίεργη σύμπτωση να έχει υπηρετήσει στο ίδιο Γυμνάσιο, συνάδελφοι, με τον πατέρα μου, την εποχή που γεννήθηκα, στη μικρή κωμόπολη της Λοκρίδας, Αταλάντη, πατρίδα της μάνας μου. Ο συναισθηματισμός ήταν η αρετή και το ελάττωμα του Γιάννη Σιδέρη. Μόνο μέσα από αυτό το φίλτρο μπορούσες να επικοινωνείς μαζί του. Μόνο έτσι μπορείς να τον θυμάσαι και μόνο έτσι και να τον κρίνεις. Οταν περάσουν τα χρόνια και έρθουν ψυχρότεροι άνθρωποι ή ψυχραιμότεροι, φοβάμαι πως, κρίνοντας το έργο του, θα τον αδικήσουν, γιατί θα τους λείπει αυτό το συναισθηματικό υπόβαθρο, το μόνο κίνητρο της ιστοριογραφίας του Γιάννη Σιδέρη. Εναν χρόνο μετά τον θάνατό του (1975) ούτε μπορώ, ούτε θέλω να κρίνω το έργο του. Το μόνο που μπορώ είναι να το καταλάβω. Και μόνο όσοι μαθητεύσαμε κοντά του έχουμε τα σωστά κριτήρια για να δικαιολογήσουμε τις αγάπες του, να κατανοήσουμε τις σιωπές του και να αποκρυπτογραφήσουμε τις “μπηχτές” του. Ο Γιάννης Σιδέρης λειτουργούσε σε τρία επίπεδα. Είχε μια προσωπική γοητεία, ώστε στο καθένα να είναι και να φαίνεται αυθεντικός.

Στο πρώτο επίπεδο λειτουργούσε ως δάσκαλος. Αμφιβάλλω, αν υπήρξε πιο ανορθόδοξος δάσκαλος στο ελληνικό κράτος για την επίσημη θεωρία της παιδαγωγικής. Δεν μετέδιδε γνώσεις, δεν δίδασκε μέθοδο, μονολογούσε, “θαύμαζε” την άγνοια των μαθητών του, δεν είχε κανένα πρόγραμμα, δεν απαιτούσε καμιά πειθαρχία, εκδήλωνε φωναχτά τις προτιμήσεις του, πέρα από κάθε δασκαλίστικη δεοντολογία, μετέφερε μέσα στην τάξη τα μίση του και τις αγάπες του.

Αν είχε μια μέθοδο, ήταν η ανεκδοτολογία και η εμμονή του στη φλύαρη λεπτομέρεια. Κι όμως, αυτή η ανορθοδοξία ήταν η γοητεία του δασκάλου Σιδέρη. Πολλές φορές σκέφτηκα πως πίσω από τις χαριτωμένες αποστροφές του, πίσω από τις χαμένες ώρες για τον τρόπο που ντυνόταν η Παρασκευοπούλου ή για τη χάρη που είχε το ντεκολτέ της Κοτοπούλη ή μια κίνηση της Παπαδάκη, κρυβόταν μια παμπόνηρη υστερόβουλη επιδίωξη: ο προσηλυτισμός.

Ο δάσκαλος Σιδέρης ήταν ο μάγος της βιωματικής διδασκαλίας. Με λίγες-λίγες γλυκιές δόσεις συνήθιζε τον μαθητή στο “δηλητήριο” του θεάτρου. Το μάθημά του γινόταν σιγά-σιγά μαγγανεία σε κάποια κρυφή κατακόμβη και οι κατηχούμενοι προσηλυτίζονταν, όχι με τη γνώση, αλλά με τα ακατανόητα σύμβολα μιας θρησκείας που τους σαγήνευε στον θύμο αδένα τους. Με τον Σιδέρη δεν μάθαινες ούτε την ιστορία του θεάτρου, ούτε τη Λογοτεχνία, ούτε τη Δραματολογία. Μάθαινες ν’ αγαπάς το θέατρο, παράλογα, παράφορα. Ο Σιδέρης ήταν τοξικομανής του θεάτρου και συνειδητά μετέδωσε το πάθος του στους μαθητές του.

Στο δεύτερο επίπεδο λειτουργούσε ως συλλογέας υλικού. Εδώ άλλαζε άρδην προσωπικότητα. Καχύποπτος, εριστικός, ανικανοποίητος, θαυμαστής της ακρίβειας, δύστροπος, σχολαστικός ως την παραφροσύνη. Μπροστά στο υλικό που διασταύρωνε έπαιρνε τη στάση παλιού φαρμακοτρίφτη ή τσιγγούνη αργυραμοιβού. Πριν καταγράψει κάτι, πριν το κατατάξει, το ξετίναζε. Μέρες ολόκληρες χωμένος σε παλιές εφημερίδες, στις βιβλιοθήκες αναζητούσε μια ταύτιση, μια συσχέτιση, μια ευθεία ή μια πλάγια επιβεβαίωση, απαιτούσε μια σωτήρια παραπομπή. Ενα θεατρικό κοστούμι που έφτανε στο Μουσείο “του” δεν ήταν μόνο ένα τεκμήριο για μια παράσταση: ανακάλυπτε τη ράφτρα του, τον υφασματέμπορα, την καπελού. Δε ρωτούσε μόνο για την ποιότητά του, τον ενδιέφερε η τιμή του ως υφάσματος, το κόστος του. Διέκρινε τις βολές του. Η φόρμα του τον οδηγούσε στην ανατομία του ηθοποιού, ανακάλυπτε πίσω από το σχέδιο και την εφαρμογή την ευχέρεια της χειρονομίας ή το ελάττωμα που το ένδυμα έκρυβε. Τον ενδιέφερε κάτι τι που έχει σχέση με τη θεατρική πράξη: τα συμβόλαια, οι μυστικές συμφωνίες, οι μισθοί, η πρόβα, η διαφήμιση, η αφίσα, η αγγελία, η κριτική, η επιστολογραφία, το τεχνικό λεξιλόγιο, το βιβλίο σκηνοθεσίας, ο μηχανικός, ο φωτιστής, η ράφτρα, ο προπομπός, ο ατζέντης, ο υποβολέας, πέρα από τον θιασάρχη, τον θίασο, το γενικό, τους χορευτές, τον σκηνογράφο, τον ενδυματολόγο. Τον απασχολούσε η γεωγραφία της περιοδείας, οι πιάτσες, οι εισπράξεις, τα έξοδα, η πρεμιέρα και η πλατεία της. Σε μια εποχή που αυτή η επιστήμη ήταν άγνωστη, ο Σιδέρης εφάρμοσε τις αρχές της μικροκοινωνιολογίας στο θεατρικό φαινόμενο. Το Θεατρικό Μουσείο και οι άπειρες καρτέλες του είναι η αδιάψευστη απόδειξή του.

Στο τρίτο επίπεδο λειτουργούσε ως ιστορικός και κριτικός του θεάτρου. Οπου ξεπερνούσε τα όρια του ιστοριοδίφη και έμπαινε στην περιοχή, όσο το υλικό χρειαζόταν ο κριτικός έλεγχος, η ερμηνεία, η αποτίμηση και η αξιολόγηση, ο Σιδέρης άλλαζε πάλι πρόσωπο. Χωριζόταν στα δυο. Αγαπούσε και μισούσε. Ο,τι αγαπούσε το περιέβαλλε με μια στοργή σχεδόν μητρική. Εχανε το μέτρο. Ενθουσιαζόταν και εγκατέλειπε κάθε κριτήριο, εκτός από το κριτήριο της ανοχής. Ο,τι μισούσε, το ταπείνωνε, το απωθούσε, έχανε πάλι το μέτρο. Εξαντλούσε όλα τα απόλυτα κριτήρια, εκτός από το κριτήριο της κατανόησης.

Ο Σιδέρης προτιμούσε να προδώσει την ιστορία, παρά την καρδιά του. Ξέροντας αυτή του τη διάσταση, δίστασε να προχωρήσει την “Ιστορία” στον δεύτερο τόμο (ο πρώτος σταματά στο 1908), γιατί ήξερε πως είχε πια να αντιμετωπίσει ζωντανούς ανθρώπους. Με τους πεθαμένους ήταν πιο δίκαιος. Η τελευταία μνημειώδης δουλειά του που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του (“Το αρχαίο θέατρο στη νέα ελληνική σκηνή”) σταματάει πάλι το 1932 και δεν περιλαμβάνει ούτε τις σκηνοθεσίες του Φώτου Πολίτη. Ο Σιδέρης καυχιόταν για τις αγάπες του και διατυμπάνιζε τις αντιπάθειές του. Σκοπός μου δεν είναι να ελέγξω τα κίνητρά του και τα κριτήριά του. Αλλοι, σε λίγο ή πολύ καιρό, θα ασχοληθούν με την ιστοριογραφική εργασία του Σιδέρη. Ο πρόσφατος θάνατος, η συναισθηματική μου πρόθεση και η πίστη μου πως με τον θάνατο του Γιάννη Σιδέρη το ελληνικό θέατρο έχασε το “στοιχειό” του, κλείνω αυτό το σημείωμα, φόρο τιμής στον παθιασμένο δάσκαλο, στον φιλόπονο ερευνητή και στον μαχόμενο ιστορικό του Νεοελληνικού Θεάτρου, μη θέλοντας ν’ ανοίξω έναν διάλογο με την επιστήμη, επειδή θα κινδύνευα να χάσω έναν προσφιλή διάλογο με μιαν αγαθή μνήμη ανθρώπινης παρουσίας».