Η Ευρώπη χρειάζεται έναν επίτροπο για τη Δημοκρατία

Οταν η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανέλαβε τα καθήκοντά της τον Δεκέμβριο του 2019, ανέδειξε τη «νέα ώθηση για την ευρωπαϊκή δημοκρατία» ως μία από τις έξι προτεραιότητες της πολιτικής της. Μετά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις 6-9 Ιουνίου, πρέπει να αναχαιτιστεί αποτελεσματικά μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη δημοκρατία: οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ο τομέας των μέσων ενημέρωσης της Ευρώπης.

Οι ευρωβουλευτές έχουν λάβει σημαντικά μέτρα που θα βοηθήσουν στην προστασία των μέσων ενημέρωσης. Ο νόμος για τις ψηφιακές αγορές, που περιορίζει την ισχύ των μεγαλύτερων ψηφιακών πλατφορμών, και ο νόμος για τις ψηφιακές υπηρεσίες, που τις καθιστά πιο διαφανείς και τις υποβάλλει σε λογοδοσία, τέθηκαν σε ισχύ το 2022. Ο νόμος περί τεχνητής νοημοσύνης και ο νόμος για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, που έχουν σχεδιαστεί και αποσκοπούν στην προστασία των μέσων ενημέρωσης από πολιτικές ή οικονομικές παρεμβάσεις, έχουν επίσης ψηφιστεί.

Είναι όμως τρομερές οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα μέσα ενημέρωσης. Τα επιχειρηματικά μοντέλα ανατράπηκαν από το Διαδίκτυο, με αποτέλεσμα οι εκδότες να μειώσουν τον συνολικό αριθμό των δημοσιογράφων. Για παράδειγμα, το 60% των θέσεων εργασίας σε εφημερίδες στις ΗΠΑ έχει χαθεί από το 1990. Την ίδια στιγμή, τα διαδικτυακά μέσα ενημέρωσης δεν έχουν αντισταθμίσει πλήρως τέτοιες περικοπές. Με την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, αυτή η τάση θα μπορούσε να μεγεθυνθεί, με τους περισσότερους δημοσιογράφους εκτός των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών μέσων να χάνουν τη δουλειά τους.

Τολμηρή ανάληψη δράσης για τη διασφάλιση και την ενίσχυση των ελεύθερων, ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης έχει καταστεί επείγουσα. Ενας ισχυρός τομέας μέσων ενημέρωσης είναι πυλώνας κάθε δημοκρατίας – όπως αναγνωρίζει το Σχέδιο Δράσης για τη Δημοκρατία της ΕΕ. Ομως δεν αρκεί η κατευθυντήρια εντολή της ΕΕ το 2024-29 για την εφαρμογή της θεσπισθείσας νομοθεσίας. Οι ηγέτες της ΕΕ πρέπει να δείξουν ότι λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τη βιωσιμότητα των μέσων ενημέρωσης. Για τον σκοπό αυτό, η επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να συγκεντρώσει τους σχετικούς πόρους προς μια Γενική Διεύθυνση για τη Δημοκρατία και τα ΜΜΕ, υπό την επίβλεψη ενός «επιτρόπου για τη Δημοκρατία» που θα αφοσιωθεί στο έργο του.

Μια επιτυχημένη «βιομηχανική πολιτική των μέσων ενημέρωσης» θα πρέπει να δώσει έμφαση σε πέντε προτεραιότητες. Πρώτον, να προωθήσει ρυθμίσεις που μεγιστοποιούν τον αντίκτυπο της νομοθεσίας. Δεύτερον, ενώ η έρευνα και η ανάπτυξη που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη είναι σχετικά καλά χρηματοδοτούμενες, η βιομηχανία των μέσων ενημέρωσης θα απαιτήσει στοχευμένη, δημιουργική σκέψη από όλες τις πλευρές. Το σχέδιο δράσης της ΕΕ για τα μέσα ενημέρωσης και τον οπτικοακουστικό τομέα, που βρίσκεται ακόμη στα αρχικά στάδια εφαρμογής, στοχεύει ρητά στην προώθηση περισσότερης καινοτομίας στον κλάδο. Τρίτον, η βιομηχανία των μέσων ενημέρωσης σήμερα βασίζεται ουσιαστικά στις διαφημίσεις και τις συνδρομές. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια διαφοροποιημένη χρηματοδότηση, συμπεριλαμβανομένης της δημόσιας ενίσχυσης για την καινοτομία, αλλά χωρίς επιδότηση των μισθών των δημοσιογράφων, κάτι που θα δημιουργούσε στρεβλώσεις όσον αφορά τη δεοντολογία των μέσων ενημέρωσης. Η τέταρτη προτεραιότητα είναι ο διαρθρωτικός μετασχηματισμός. Τέλος, πρέπει να αναβαθμιστούν τόσο οι ατομικές όσο και οι συλλογικές δεξιότητες. Οι δημοσιογράφοι πρέπει να μπορούν όχι μόνο να ασχολούνται με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και να αξιοποιούν στο έπακρο τις καινοτομίες στην τεχνολογία της πληροφορίας και στο μάρκετινγκ.

Κατά τη διάρκεια της επόμενης θητείας της ΕΕ, τα περισσότερα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης θα πεθάνουν ή θα συρρικνωθούν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Αλλά, εάν οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ενωσης κάνουν σωστά τη δουλειά τους, πολλά μπορούν να ξαναγεννηθούν με μια πιο ανθεκτική μορφή.

Ο Paolo Cesarini είναι διευθυντής του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων.

Ο Christophe Leclercq, ιδρυτής του Euractiv Media Network, είναι πρόεδρος του Europe MédiaLab.

Η Maria João Rodrigues, πρώην μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, είναι πρόεδρος του Ιδρύματος Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Σπουδών