Το διχοτομημένο έλος

Μοιάζει μη πολιτικό. Υπήρξε μια ανεξήγητη αντίδραση στην εικονογράφηση του Δημήτρη Μυταρά σε ένα ιδιωτικό και μοναχικό εκκλησάκι κοντά στο Σούνιο. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, χαρακτηρίστηκε «τερατούργημα». Ο σημαντικός έλληνας ζωγράφος ανέπτυξε ένα ελεύθερο εκκλησιαστικό αφήγημα βασιζόμενος σε αντηχήσεις βυζαντινών ιδιωμάτων, σε μορφικά «κτερίσματα» της Γενιάς του ’30 και φυσικά στον ενδιάθετο εξπρεσιονισμό του απολύτως αφομοιωμένου μοντερνισμού του. Απευθύνεται, όπως κάθε έργο μέσα στην ιστορία της εκκλησιαστικής ζωγραφικής, όχι στον οριστικά πεπεισμένο πιστό, αλλά στον αγωνιούντα, στον αναρωτώμενο. Αν μάλιστα κανείς ανατρέξει, για παράδειγμα, σε οποιαδήποτε έκδοση βυζαντινών χειρογράφων, θα δει μέσα από τις εικονογραφικές ελευθερίες τους τη συχνή γειτνίαση με τις σχεδιαστικές και χρωματικές επιλογές του Μυταρά στο συγκεκριμένο έργο.

 Η εκκλησιαστική ζωγραφική, ευτυχώς, εξελίχθηκε στην ιστορική διαδρομή της, οι επιρροές της ελληνιστικής ζωγραφικής κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο σιγά σιγά «μεταφράστηκαν» από μεταγενέστερους καλλιτέχνες σε κάτι πιο συμπαγές και αποφασισμένο, ενίοτε περισσότερο «διονυσιακό», ιδίως σε εικονογραφήσεις σε περιφερειακά εκκλησάκια, και εξελίχθηκε, στη μεταβυζαντινή περίοδο, σε συνθέσεις με πολλές αφετηρίες και ευφρόσυνες δυτικές επιρροές.  Πολλά ιδιώματα μακεδονικής, κρητικής ή πολυεστιακής, μεταγενέστερης εικονοποιίας συγκεφαλαίωναν την πίστη ή τη συλλογική απόφαση ενός έθνους να κρατηθεί στην επιφάνεια της Ιστορίας. Από το επεισόδιο απόρριψης της ζωγραφικής του Δημήτρη Μυταρά, ιδίως με τον τρόπο που διατυπώθηκε η επίκριση (αν είναι ακριβείς οι περιγραφές των δημοσιευμάτων), αδικείται και η Εκκλησία και οι εκκλησιαστικοί παράγοντες.

Οχι ο ίδιος.  Ο Μυταράς ευνοήθηκε και αδικήθηκε κατά τη διάρκεια του βίου του. Λαμπρός και γενναιόδωρος δάσκαλος στη Σχολή Καλών Τεχνών (με εξαιρετικά σημαντικά και προβεβλημένα πνευματικά παιδιά), πληθωρικός και βαθύς καλλιτέχνης, στο τέλος τυφλώθηκε (μάλλον από την ίδια τη διεισδυτικότητα του βλέμματός του) και γνώρισε τη θεσμική μικρότητα και μικρόνοια.

Η «αγιοκεντρική» ερμηνεία της ζωής, οι εύκολες ηρωοποιήσεις και οι εξίσου εύκολες καταδίκες είναι τμήμα μιας συλλογικής, συμπεριφορικής παράνοιας. Ιδίως την περίοδο μιας αδιευθέτητης πολιτιστικής (και πολιτικής) βίας, όπως αυτής που ανθεί σήμερα, πολύ εύκολα κατακρημνίζονται καλλιτέχνες, έργα, αισθητικές θέσεις. Οπως ακριβώς και αποθεώνονται ανοησίες ή ασημαντογραφίες. Η μαζική πρόσληψη έργου ή δημιουργού, μέσα από σχισματικές, διλημματικές, αντιθετικές δομές, η αναγωγή σε «άγιο» ή αποσυνάγωγο, σε εγκεκριμένο και απορριφθέντα, τα ποικίλα αντιθετικά ζεύγη με τα οποία νοείται η Ιστορία, νοούνται οι πρωταγωνιστές της, δημιουργεί τα εύκολα (και συνεχώς ανατρεπόμενα) αδιέξοδα διλήμματα. Σαν να πρόκειται για νόμισμα που περιστρεφόμενο ορίζει το απόλυτο κέρδος και την απόλυτη ζημία, όχι με τη χρηματική του αξία αλλά με τη μεταλλική διμορφία.       Το «είτε-είτε» συχνά μετατρέπεται σε «ούτε-ούτε». Το «ή με τον έναν ή με τον άλλον» γίνεται το αηδιαστικό «και με τον έναν και με τον άλλο» ή το απόκρημνο «ούτε με τον έναν ούτε με τον άλλον». Λέξεις και στιγμιαίες αποφάσεις που δηλώνουν ακόμα πιο ευκρινώς το διχοτομημένο έλος.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ