Παρωχημένος θετικισμός και {LF}η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση

Ολοι μας γνωρίζουμε ή διαισθανόμαστε ότι ζούμε σε μια δραματικά μεταβατική εποχή, όπου αρκετές από τις μέχρι τώρα κρατούσες οντολογικές και επιστημολογικές κατηγορίες επαναπροσδιορίζονται ή υπονομεύονται ριζικά και αντικαθίστανται από καινούργιες. Ειδικοί στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης, για παράδειγμα, και στην τεχνολογική βιομηχανία του metaverse επισημαίνουν ότι, αν η τεχνολογική ανάπτυξη συνεχιστεί με τους ίδιους, γεωμετρικά αυξανόμενους ρυθμούς, σε ελάχιστες δεκαετίες από τώρα η τεχνητή νοημοσύνη θα υπερκεράσει την ανθρώπινη. Eπιδραστικοί στοχαστές σήμερα, επίσης, επισημαίνουν τους κινδύνους που η αχαλίνωτη ανάπτυξη της τεχνητής υπερνοημοσύνης μπορεί να εγκυμονεί για το μέλλον του ανθρώπου. Βεβαίως, είχαν προηγηθεί διάφοροι σημαντικοί φιλόσοφοι που ήδη από τη δεκαετία του 1980 άρχισαν να διερευνούν τις προκλήσεις που η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση παρουσιάζει για τον άνθρωπο και τις κοινωνίες (π.χ. οι Debord, Baudrillard, Latour).

Την κρίση του ανθρώπινου, από μια άλλη, αλλά συμπληρωματική σκοπιά, στη μεταμοντέρνα εποχή είχε διαγνώσει ο Fredric Jameson, ο οποίος μιλάει για «το τέλος του εγώ, της μονάδας» και τα συμπαρομαρτούντα «ψυχοπαθολογικά» συμπτώματα του ανθρώπου στη μεταμοντερνικότητα και τον ύστερο καπιταλισμό.

Περίπου είκοσι χρόνια πριν, το 2003, το έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Philosophical Quarterly δημοσίευσε ένα ενδιαφέρον άρθρο, ενδεικτικό των θεμελιωδών οντολογικών και επιστημολογικών ερωτημάτων που οι πρωτόγνωρες τεχνολογικές εξελίξεις έχουν θέσει επί τάπητος. Ο τίτλος του άρθρου εκείνου ήταν «Are you living in a computer simulation?» («Ζεις, άραγε, σε μια προσομοίωση κατασκευασμένη από κάποιον ηλεκτρονικό υπολογιστή;») και συγγραφέας του ένας, την εποχή εκείνη, πρωτοπόρος στον κλάδο της ηθικής φιλοσοφίας της τεχνολογίας και της υπερνοημοσύνης (superintelligence), ο Nick Bostrom, καθηγητής Φιλοσοφίας στην Οξφόρδη και ιδρυτής του εκεί Ινστιτούτου για το Μέλλον της Ανθρωπότητας (Future of Humanity Institute). Ακόμη και αν τέτοια ερωτήματα χαρακτηρίζονται από μια τάση υπερβολής, ένα είναι βέβαιο: ποτέ πριν στην ιστορία του το ανθρώπινο είδος δεν αισθάνθηκε την ανάγκη να αντιμετωπίσει ανταγωνιστικά, δηλαδή να δει ως πιθανότατα ισοδύναμες με τις δικές του, τις «νοητικές» ικανότητες κάποιου τεχνολογικού κατασκευάσματός του.

Δεδομένου του ριζικού επαναπροσδιορισμού της ανθρωπινότητας των ανθρώπων, ένα επείγον ερώτημα ανακύπτει: ποια η σημασία, η ιδανική λειτουργία και ο σκοπός σήμερα των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών; Τα πάντα στον χώρο των επιστημών, ισχυρίζομαι, είναι ζήτημα ιστορίας της προθετικότητας. Εδώ προσφέρω μια εξαιρετικά σύντομη, γενική θεώρηση του θέματος αυτού, εν είδει κατακλείδας: Ο ανταγωνισμός ανθρωπισμού και μετα-ανθρωπισμού που έχει καθορίσει την ιστορία του ευρωπαϊκού, ή μάλλον του παγκόσμιου, πολιτισμού τους τελευταίους δύο αιώνες (κατά τη γνώμη μου, από την εποχή του Νίτσε και εξής) είναι ενδεικτικός, διατείνομαι, της ετερογενούς φύσης του αντικειμένου των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, του ίδιου του ανθρώπου, δηλαδή, και των κοινωνικών και πολιτισμικών κατασκευών του.  Η ετερογένεια αυτή (και χρησιμοποιώ εδώ τον όρο αυτό όπως τον εννοεί ο Georges Bataille), δηλαδή η δεκτικότητα προς την ετερότητα, τη ρευστότητα, το πρωτεϊκό, το μη προδιαγραφόμενο, το μη εύτακτο, καθορίζει και τον χαρακτήρα των συγκεκριμένων επιστημών, γνωστών σε άλλες γλώσσες και ως «τεχνών»/arts, εξαιτίας της συχνά δυναμικής τους υπέρβασης προκαθορισμένων ερμηνευτικών ορίων.

Εν αντιθέσει προς τις λεγόμενες θετικές/τεχνολογικές επιστήμες, που γενικά στηρίζονται σε αυστηρά προκαθοριζόμενα συστήματα και σε λίγο – πολύ αυτοματιστικές προσεγγίσεις, οι ανθρωπιστικές, πρωτίστως, αλλά συχνά και οι κοινωνικές επιστήμες προάγουν, εξαιτίας της ετερογένειας του ίδιου του αντικειμένου τους, του ανθρώπου, αυτό που θα ονόμαζα απο-αυτοματισμό. Εδώ, υποστηρίζω, έγκειται εν πολλοίς η βαθύτατη και συχνά υπονομευτική καθεστηκυιών ιεραρχιών κριτική τους λειτουργία και αξία.

Ο απο-αυτοματισμός και η ετερογένεια καθιστούν τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες (που μέσω διαλόγου ή αντιλόγου συχνά εμπλέκονται και με την ελληνική αρχαιότητα, που ακόμη συνεχίζει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο να διαμορφώνει σημαντικότατες πτυχές τόσο της ανθρωπιστικής όσο και της μετα-ανθρωπιστικής παράδοσης) τους μόνους τομείς διερεύνησης του ανθρώπου και του κόσμου που μπορούν να επιτελέσουν δύο βασικές λειτουργίες σήμερα, αλλά και στο άμεσο μέλλον: πρώτον, να συμπληρώσουν τη λανθασμένα θεωρούμενη ως αντικειμενική ή θετική γνώση (επιστήμη/scientia) των θετικών και τεχνοκρατικών επιστημών, καταδεικνύοντας ότι κάθε άλλο παρά ολιστικές επιστήμες είναι, και δεύτερον, να θωρακίσουν τον άνθρωπο έναντι της εν δυνάμει ριζικά αλλοτριωτικής ηγεμονοποίησης του ανθρώπινου πνεύματος από τον μετα-ανθρώπινο υλισμό της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης.

Ο Δημήτρης Γιατρομανωλάκης είναι καθηγητής στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών, στο Τμήμα Ανθρωπολογίας και στο Τμήμα Συγκριτικής Σκέψης του Johns Hopkins University