Τα θεατρικά θεμέλιά μας

Συνεχίζω στο σημερινό μου σημείωμα σε αυτή τη σελίδα, όπου αναφέρομαι στην ιστορία της ελληνικής παραστασιολογίας σε μια εποχή που ξάφνου, απροσδόκητα, ανακαλύψαμε τον Μ. Χουρμούζη. Αναφέρομαι στον «Τυχοδιώκτη», που τον χειμώνα 1974-1975 παρουσίασε το ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΘΕΑΤΡΟ, με σκηνοθεσία συλλογική και κύριους πρωταγωνιστές, μεταξύ των βασικών στελεχών του θιάσου, τον Νίκο Σκυλοδήμο, τον Κώστα Αρζόγλου, τον Σταμάτη Φασουλή, τον Μηνά Χατζησάββα:

«Η κίνηση που φούντωσε τελευταία γύρω από το έργο του Μ. Χουρμούζη έχει τα θετικά και τα αρνητικά στοιχεία της. Θετικά, γιατί είναι παρήγορο η νέα γενιά του θεάτρου μας (πάντα ύστερα από τον Κουν, βέβαια) να ανακαλύπτει την παράδοση του νεοελληνικού θεάτρου που λίγα χρόνια πριν τη θεωρούσαν ανύπαρκτη και αρνητική, γιατί αντιμετωπίζει τον συγκεκριμένο συγγραφέα αντιδιαλεκτικά, δηλαδή ξεκομμένο από την παράδοση. Γίνεται, φοβάμαι, μια παρεξήγηση. Ο Χουρμούζης πάει να εμφανιστεί ως μεμονωμένη περίπτωση, μοναχική, μέσα στο θέατρό μας του περασμένου αιώνα, ως εξαίρεση, τάχα μέσα σε ένα τέλμα θεατρικό. Η στάση αυτή είναι και ανιστόρητη και αντιδιαλεκτική. Εκπλήξεις δεν υπάρχουν στη λογοτεχνία κατά κανόνα, ούτε παρθενογένεση. Το έργο του Χουρμούζη είναι ένας κρίκος μέσα στη θεατρική μας παράδοση, ανεξάρτητα από την ποιότητα των προγενέστερων και των μεταγενέστερων έργων. Εξάλλου είναι λάθος να μελετιέται ένα θεατρικό έργο, προϊόν καλλιτεχνικό, μόνο από τη θέση που υπερασπίζεται. Το θέατρο είναι και μορφή. Και το έργο του Χουρμούζη θα μελετηθεί πληρέστερα, αν ενταχθεί μέσα στην ιστορία της εξέλιξης της θεατρικής μορφής του αιώνα μας.

Ελάχιστα στοιχεία

Είναι κρίμα που τα στοιχεία που έχουμε για τον αγωνιστή συγγραφέα είναι ελάχιστα. Αγνοούμε την παιδεία του. Αν, όπως φαίνεται, ο Χουρμούζης δεν ήξερε γαλλικά, τίποτε δεν μας εμποδίζει να βρούμε τις πηγές του στον Μολιέρο. Είναι φυσικό να ακολουθεί τη δεσπόζουσα τάση της εποχής προς τον μεγάλο “κωμωδοποιό”. Ο Γιάννης Σιδέρης σε μια από τις διαλέξεις του είχε πλημμυρίσει την υπόθεση με αποδείξεις. Οταν ο Χουρμούζης γράφει και τυπώνει το 1835 τον “Τυχοδιώκτη”, ο μολιερισμός στο θέατρο είναι συρμός, ο μόνος. Δεν είναι μόνο οι μεταφράσεις του Γάλλου στα ελληνικά, ούτε οι παραφράσεις του, είναι και οι πρώτες μιμήσεις του που έχει υπόψη του ο Χουρμούζης. Είχαν προηγηθεί ο “Ταρτούφος” του Κοκκινάκη, ο “Εξηνταβελόνης” του Κωνσταντίνου Οικονόμου εξ Οικονόμων, τα “Κορακίστικα” του Νερουλού, ο “Ασωτος” του Σούτσου, ο “Γάμος άνευ νύμφης” του Νερουλού πάλι. Μαζί με τον “Λεπρέντη” και τον “Τυχοδιώκτη” γράφεται η “Βαβυλωνία” του Βυζάντιου και σε λίγο «Ο κατά φαντασίαν φιλόσοφος» του Ν. Αϊβαζίδη. Οτι ο Χουρμούζης παρακολουθεί τη θεατρική και μεταφραστική κίνηση της εποχής του φαίνεται καθαρά και από τη διαφωνία του που διατυπώνει στον Πρόλογο της μετάφρασης του “Πλούτου” με τον συρμό του εξελληνισμού των αρχαίων και των γαλλικών (;) ονομάτων.

Πράγμα που έκανε ο Οικονόμου με τον “Φιλάργυρο”. Ο Χουρμούζης είχε απόψεις πάνω στο πρόβλημα.  Επειδή δεν πιστεύω πως ο Χουρμούζης είναι κάνας Θεόφιλος του θεάτρου μας, φοβάμαι πως κι αν ακόμη αγνοούμε το πλάτος της παιδείας του, πρέπει να το εφεύρουμε. Εξάλλου, ο μολιερισμός του δεν αποδείχνεται μόνο ιστορικά. Στον “Τυχοδιώκτη” έχει ένα πλήθος εσωτερικά παραδείγματα. Ολόκληρες σκηνές, εκτός από τη δομή τους, έχουν γραφτεί με μολιερικό ύφος, άσε που οι διάλογοι πολλές φορές είναι φραστικά ή και λεκτικά παιχνίδια, μιμήσεις του μεγάλου ποιητή (η σκηνή με τον σπιτονοικοκύρη, η επίσκεψη, η μονομαχία). Αν και θα μπορούσε ο σχολαστικός να διακρίνει και κάποιες επιδράσεις από τον Γκολντόνι, νομίζω πως η σκιά του Γάλλου είναι απόλυτη πάνω στον “Τυχοδιώκτη”.

Το ότι οδηγήθηκε αργότερα ο Χουρμούζης στη μετάφραση του “Πλούτου” του Αριστοφάνη το θεωρώ αυτονόητο. Σε αυτό ειδικά το έργο, προθάλαμο της Νέας Κωμωδίας, βρήκε τις ρίζες του μολιερισμού από τη μια και την ιδεολογική θέση που του ταίριαζε από την άλλη, αφού ήδη και ο ίδιος είδε το ίδιο φαινόμενο στον άτεχνο “Οψίπλουτό” του, λίγο αργότερα. Οι σκόρπιες αυτές παρατηρήσεις είναι αρκετές για να αντιμετωπίζουμε τον συγγραφέα ως υπεύθυνο πνευματικό πρόσωπο που εκπροσωπεί την εποχή του, μετέχει στη μάχη των ιδεών του καιρού του, αλλά και συνειδητό τεχνίτη, προϊόν της εξέλιξης της τέχνης και μέλος της συντεχνίας του.

Πολιτικός συγγραφέας

Ο Χουρμούζης εμφανίζει έντονα (και είναι ένας λόγος που βγήκε στην επιφάνεια) τα σημάδια ενός συγγραφέα πολιτικού. Ενώ δηλαδή χρησιμοποιεί μια δοκιμασμένη φόρμα που ευδοκίμησε ως φορέας της κωμωδίας ηθών και που παράκμασε στην ανούσια γκολντονική χάρη, προβάλλει ένα μαχητικό και στρατευμένο “πιστεύω”. Ούτε εδώ, βέβαια, καινοτομεί. Το ίδιο ακριβώς έκανε και η γερμανική κωμωδία, το ίδιο και ο Γκόγκολ, που γράφει την ίδια χρονιά με τον Χουρμούζη τον “Επιθεωρητή”. Οι συγγραφείς αυτοί, συνειδητοί εκφραστές της ιστορικής στιγμής του λαού τους, είτε αυτός καταπιέζεται από την απολυταρχία των ντόπιων τυράννων, είτε από την “ξένη ακρίδα”, βρίσκοντας πρόσφορο μέσο τη δόκιμη μορφή της κωμωδίας των κοινωνικών ηθών, τη μεταχειρίζονται για να σατιρίσουν το κατεστημένο της εποχής και να υπονομεύσουν το κύρος και την αυθεντία του. Το ίδιο πάλι είχε συμβεί με τον Μπομαρσέ. Θέλω να πω ότι η διαφορά ανάμεσα στον Μολιέρο και τον Γκόγκολ ή τον Χουρμούζη είναι διαφορά βαθμού. Ο Μολιέρος κάνει δευτεροβάθμια σάτιρα, γιατί έχει ν’ αντιμετωπίσει παγιωμένες ηθικές σχέσεις, τυπικά φαινόμενα. Ετσι το νυστέρι, ξεπερνώντας το επίκαιρο, φτάνει στο κόκαλο. Ο Χουρμούζης είναι πρωτοβάθμιος. Στέκεται στη δεδομένη συγκεκριμένη κρίση αξιών, σταθμεύει στις αφορμές και παραβλέπει τα αίτια.

Πάντως, ο “Τυχοδιώκτης” είναι ένα καλό έργο. Εχει πιάσει σωστά το φαινόμενο της εποχής. Περιγράφει με ακρίβεια το περιβάλλον της ξενοκρατίας, προβάλλοντας τις αιχμές του. Αυτός ο “Τυχοδιώκτης”, ο ανίδεος, ηλίθιος, αγράμματος μικροαπατεώνας, εικόνα και ομοίωση της βαυαρικής λαίλαπας, είναι πιστό και “φτυστό” αντίτυπο όλων των “Κολαούζων” της εξάρτησης. Δειλός, γυμνοσάλιαγκας, κάλπης και κουτός, παράσιτος. Πλάι του ο Καπρέλης, ο έλληνας όμοιός του, ο οικοδίαιτος των παράσιτων.

Δυστυχώς ο Χουρμούζης, ενώ σκιαγραφεί σωστά τους επιβήτορες και τους αναβατήρες ντόπιους, δίνει μια περιορισμένη θέση στη λαϊκή αντίδραση. Αντιμέτωπος στον “Τυχοδιώκτη” φέρεται ένας παλικαράς, λιμοκοντόρος που η αντίδρασή του ξεκινά και τελειώνει στο φιλότιμο, και μάλιστα στον ερωτικό στίβο. Από την άλλη, ο “λαός” εκπροσωπείται από έναν έμπορο και έναν ψαρά, αντιπροσώπους του μύθου της ελληνικής καπατσοσύνης. Με τέτοια, όμως, αντιπαράθεση δεν είναι εύκολο να μιλάμε για “πολιτικό θέατρο”. Η έξοδος του έργου, που θυμίζει πολύ “Ταρτούφο”, έχει μεταθέσει το θέμα από τη σάτιρα στην πολιτική, στην αποκάλυψη ενός απατεώνα, που δεν είναι απαραίτητο να είναι ξένος. Η μορφή που ο Χουρμούζης μιμήθηκε σιγά σιγά την οδήγησε στην κωμωδία ηθών».