Φανέλα, το μπαϊράκι των ομάδων

Ο ουρουγουανός συγγραφέας Πάκο Εσπίνολα δεν ενδιαφερόταν για το ποδόσφαιρο. Ενα απόγευμα, όμως, το καλοκαίρι του 1960, ψάχνοντας ν’ ακούσει κάτι στο ραδιόφωνο, o Πάκο ψάρεψε στην τύχη την αναμετάδοση ενός αγώνα. Ηταν ένα τοπικό ντέρμπι. Η Πενιαρόλ ηττήθηκε κατά κράτος από τη Νασιονάλ με 4-0. Οταν βράδιασε, o Πάκο ήταν τόσο θλιμμένος που αποφάσισε να δειπνήσει μόνος του, για να μη χαλάσει το κέφι κανενός. Από πού ερχόταν τόση θλίψη; O Πάκο ήταν έτοιμος να πιστέψει ότι επρόκειτο για παροδική μελαγχολία, ή επειδή θυμήθηκε ότι όλοι οι άνθρωποι είμαστε θνητοί, όταν ξαφνικά κατάλαβε ότι είχε στεναχωρηθεί γιατί έχασε η Νασιονάλ. Ηταν οπαδός της Νασιονάλ και δεν το ήξερε. Πόσοι Ουρουγουανοί ήταν θλιμμένοι σαν αυτόν; Και πόσοι, από την άλλη, πετούσαν στους ουρανούς;

O Πάκο έζησε μια καθυστερημένη αποκάλυψη. Κανονικά, οι Ουρουγουανοί ανήκουν ή στη Νασιονάλ ή στην Πενιαρόλ. Λέει κάποιος για παράδειγμα: «Εγώ είμαι Νασιονάλ». Αυτό συνέβαινε από τις αρχές του αιώνα. Οι χρονικογράφοι της εποχής διηγούνται ότι στους οίκους ανοχής του Μοντεβιδέο οι επαγγελματίες του έρωτα προσέλκυαν πελάτες, καθισμένες στην πόρτα, φορώντας μονάχα τη φανέλα της Πενιαρόλ ή της Νασιονάλ. Για τον φανατικό οπαδό, η ευχαρίστηση δεν βρίσκεται στη νίκη της ομάδας αλλά στην ήττα της άλλης.

Το 1993 μια εφημερίδα του Μοντεβιδέο πήρε συνέντευξη από κάποια παιδιά που όλη την εβδομάδα δούλευαν μεταφέροντας ξύλα και την Κυριακή διασκέδαζαν στο γήπεδο φωνάζοντας υπέρ της Νασιονάλ. Ενα από αυτά εξομολογήθηκε: «Εμένα η φανέλα της Πενιαρόλ με κάνει κι αηδιάζω. Θέλω πάντα να χάνει, ακόμα κι όταν παίζει με ξένους». Το ίδιο συμβαίνει και σε άλλες πόλεις, που είναι κι αυτές χωρισμένες στα δύο.

Το 1988 η Νασιονάλ κέρδισε στον τελικό του Κόπα Αμέρικα τη Νιούελς, μια από τις δύο ομάδες που μοιράζονται την αγάπη των κατοίκων του Ροσάριο, στις ακτές της Αργεντινής. Τότε οι οπαδοί της άλλης ομάδας, της Ροσάριο Σεντράλ, ξεχύθηκαν στους δρόμους της πόλης πανηγυρίζοντας την ήττα της Νιούελς. Ιδού η ιστορία ενός μελλοθάνατου οπαδού της Μπόκα Τζούνιορς στο Μπουένος Αϊρες. Εκείνος ο οπαδός όλη του τη ζωή μισούσε τη Ρίβερ Πλέιτ, όπως όφειλε, όμως στο νεκρικό του κρεβάτι ζήτησε να τον τυλίξουν με τη σημαία της Ρίβερ Πλέιτ, για να χαρεί, επειδή: – Πεθαίνει ένας απ’ αυτούς. Αν ο οπαδός ανήκει στην ομάδα, γιατί όχι και ο ποδοσφαιριστής;

Σπανίως o οπαδός αποδέχεται v’ αλλάξει πεπρωμένο το είδωλό του. Η αλλαγή ομάδας δεν είναι όπως η αλλαγή δουλειάς, παρότι o ποδοσφαιριστής είναι ένας επαγγελματίας, που κερδίζει τη ζωή του με τα πόδια του. Η λατρεία της φανέλας δεν έχει καμιά σχέση με το σύγχρονο ποδόσφαιρο, όμως o οπαδός καταδικάζει τη λιποταξία. Το 1989, όταν o Βραζιλιάνος Μπεμπέτο πήρε μεταγραφή από τη Φλαμένγκο στη Βάσκο ντα Γκάμα, υπήρχαν οπαδοί της Φλαμένγκο που πήγαιναν στα παιχνίδια της Βάσκο ντα Γκάμα για να γιουχάρουν τον «προδότη». Οι απειλές έπεφταν βροχή και o φοβερότερος «μάγος» του Ρίο ντε Τζανέιρο τον καταράστηκε.

Ο Μπεμπέτο τραυματίστηκε πολλές φορές, δεν μπορούσε να παίξει δίχως να πάθει κάτι, και δίχως το κρίμα να βαραίνει τα πόδια του. Πήγαινε από το κακό στο χειρότερο, μέχρι που τελικά αποφάσισε να φύγει για την Ισπανία. Λίγο καιρό πριν, το αστέρι της Ρασίνγκ από την Αργεντινή, o Ρομπέρτο Περφούμο, είχε μεταγραφεί στη Ρίβερ Πλέιτ. Οι οπαδοί της Ρασίνγκ τού αφιέρωσαν ένα από τα μεγαλύτερα και πλέον εκκωφαντικά γιουχαΐσματα της ιστορίας. «Τότε κατάλαβα πόσο πολύ με αγαπούσαν», είπε ο Περφούμο.

O οπαδός, νοσταλγός της παλιάς εποχής της αφοσίωσης στην ομάδα, δεν αποδέχεται τους υπολογισμούς αποδοτικότητας που συχνά καθορίζουν τις αποφάσεις των παραγόντων, σε μια εποχή που η ομάδα υποχρεώνεται να μετατραπεί σε βιομηχανία θεάματος. Οταν η βιομηχανία δεν πάει καλά, και οι αριθμοί είναι στο κόκκινο, επιβάλλεται να θυσιαστεί το ενεργητικό της επιχείρησης. Στο Μπουένος Αϊρες, πάνω στα ερείπια του γηπέδου της Σαν Λορέντσο, υψώνεται τώρα ένα γιγαντιαίο σουπερμάρκετ Carrefour. Οταν κατεδαφίστηκε το στάδιο, στα μέσα του 1983, οι οπαδοί της ομάδας μάζευαν, κλαίγοντας, μια χούφτα χώμα στην τσέπη τους.

Η ομάδα είναι η μοναδική ταυτότητα στην οποία πιστεύει o οπαδός. Και σε πολλές περιπτώσεις η φανέλα, ο ύμνος και η σημαία ενσαρκώνουν πατροπαράδοτες παραδόσεις, που εκφράζονται μέσα στο γήπεδο, αλλά χάνονται στα βάθη της ιστορίας μιας κοινότητας. Για τους Καταλανούς η Μπαρτσελόνα είναι κάτι παραπάνω από ομάδα, είναι ένα σύμβολο μακρόχρονων αγώνων για την εθνική τους επιβεβαίωση απέναντι στον συγκεντρωτισμό της Μαδρίτης. Στη σύνθεση της Αθλέτικ Μπιλμπάο δεν υπάρχουν ξένοι, ούτε Ισπανοί, από το 1919: η Αθλέτικ, το ιερό της βασκικής υπερηφάνειας, δέχεται μόνο Βάσκους στις γραμμές της, και σχεδόν πάντα είναι παίκτες από το δικό της φυτώριο.

Τα χρόνια της δικτατορίας του Φράνκο, τα δυο γήπεδα, το Καμπ Νου της Βαρκελώνης και το Σαν Μαμές του Μπιλμπάο, αποτελούσαν καταφύγιο για την απαγορευμένη εθνική συνείδηση. Εκεί, Καταλανοί και Βάσκοι φώναζαν και τραγουδούσαν στη γλώσσα τους, και ανέμιζαν τα παράνομα λάβαρά τους. Και ήταν πρώτη φορά σε ένα ποδοσφαιρικό γήπεδο, ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Φράνκο, που εμφανίστηκε η βασκική σημαία χωρίς να χτυπήσει η αστυνομία αυτούς που την κρατούσαν: στον αγωνιστικό χώρο βγήκαν κραδαίνοντας τη σημαία οι ίδιοι οι παίκτες της Αθλέτικ και της Ρεάλ Σοσιεδάδ.

Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, που έφερε σε αμηχανία ολόκληρο τον κόσμο, είχε συντελεστεί στα ποδοσφαιρικά γήπεδα πολύ πριν διαδραματιστεί στα πεδία της μάχης. Κάθε φορά που έρχονταν αντιμέτωπες ομάδες του Βελιγραδίου και του Ζάγκρεμπ, έβγαιναν στην επιφάνεια τα παλιά μίση ανάμεσα σε Σέρβους και Κροάτες. Οι οπαδοί εκδήλωναν σφοδρές εμπάθειες και ξέθαβαν ύμνους και σημαίες του παρελθόντος, σαν τσεκούρια του πολέμου. Ετσι έγινε με το περίφημο γκολ Πούσκας το 1961.

Η Ρεάλ Μαδρίτης αντιμετώπιζε στο γήπεδό της την Ατλέτικο Μαδρίτης. Με το που άρχισε το παιχνίδι, ο Φέρεντς Πούσκας πέτυχε ένα γκολ εις διπλούν, όμοιο με του Ζιζίνιο στο Μουντιάλ του ’50. Ο ούγγρος επιθετικός της Ρεάλ Μαδρίτης εκτέλεσε ένα φάουλ στη γραμμή της μεγάλης περιοχής κι έστειλε την μπάλα στα δίχτυα. Ομως o διαιτητής πλησίασε τον Πούσκας, που πανηγύριζε με τα χέρια ανοιχτά:  «Λυπάμαι, αλλά δεν είχα σφυρίξει», απολογήθηκε. Και o Πούσκας εκτέλεσε πάλι το φάουλ. Το χτύπησε με το αριστερό, όπως και πριν, και η μπάλα διέγραψε την ίδια ακριβώς τροχιά: πέρασε σαν οβίδα πάνω από τα κεφάλια των ίδιων παικτών που είχαν σχηματίσει τείχος και καρφώθηκε, όπως στο ακυρωμένο γκολ, στην αριστερή γωνία του τέρματος του Μαδιναμπέιτια, που εκτινάχθηκε με τον ίδιο τρόπο, και δεν κατάφερε, όπως και πριν, ούτε καν να την αγγίξει.