«Δεν ρίχνω κάτι στον βρόντο για να δω αν θα πιάσει»

^«Είπαμε πολλά, ε;» σχολιάζει η Αφροδίτη Λίτη τη στιγμή που αποχαιρετιόμαστε στις παρυφές του Λυκαβηττού. Είχαμε από ώρα τελειώσει με το φαγητό κάτω από τον ζεστό ανοιξιάτικο ήλιο, αλλά δεν υπήρχε περίπτωση να σηκωθούμε από το τραπέζι. Οχι μόνο επειδή η τελεία αποδείχθηκε άγνωστο σημείο στίξης και για τις δυο μας, αλλά και επειδή χωρίς καφέ δεν μπορούσε να κλείσει το γεύμα, αφού όπως δηλώνει χωρίς περιστροφές «από παιδί αγαπώ τη γλυπτική και τον καφέ».

Και μπορεί η δεύτερη αγάπη της να παραμένει άγνωστη στο ευρύ κοινό, σε βαθμό που ενώ ακόμη μπουσουλούσε έψαχνε τρόπο να πλησιάσει τα πιατάκια όπου είχε χυθεί μια μικρή ποσότητα καφέ για να δοκιμάσει τη γεύση του. Η πρώτη της αγάπη, ωστόσο, είναι εκείνη που εξελίχθηκε σε πορεία ζωής κι ας ήταν από εκείνα τα παιδιά που δεν αγαπούσαν να δημιουργούν τρισδιάστατους κόσμους από πλαστελίνη, διότι απεχθανόταν, όπως λέει, τη λιπαρότητα που άφηνε στα χέρια της.

Παρατηρώ τα δάχτυλά της όση ώρα κρατά το μενού για να διαλέξει φαγητό και διαπιστώνω πως εκτός από κομψά είναι και πολύ περιποιημένα. Δεν μαρτυρούν επουδενί ότι ανήκουν σε μια γλύπτρια που αναμετράται με το μέταλλο και τον καθρέφτη για να δημιουργήσει τα έργα της. «Εχω μάθει να προσέχω και να μην αφήνω σημάδια της δουλειάς πάνω μου» σχολιάζει και παραδέχεται πως η γλυπτική ήρθε στη ζωή της όταν γνώρισε τον πηλό σε πολύ νεαρή ηλικία.

«Δεν μπορώ να ξεχάσω τη στιγμή που αντέγραψα ένα ανδρικό κεφάλι σε πηλό. Ηταν ένα σοκ. Ενιωσα ότι ο όγκος αποκτούσε ψυχή. Αισθάνθηκα σαν τον Πυγμαλίωνα. Ξετρελάθηκα. Κατάλαβα ότι δεν υπήρχε επιστροφή από τη γλυπτική, η οποία, ξέρετε, είναι πολύ μεγάλη υπόθεση. Χρειάζεται να διαθέσεις την ψυχή σου, να μπεις σε μια διαδικασία μύησης για να γίνεις ο άνθρωπος που θα μεταφέρει σε πολύ σκληρά υλικά μεγάλα φιλοσοφικά, θρησκευτικά και κοινωνικά θέματα».

Μέχρι τότε όλα όσα της προσέλκυαν το ενδιαφέρον αποτυπώνονταν στο χαρτί. Στα πρώτα της σχέδια, θυμάται, απέδιδε την υπό ανακατασκευή, τότε, Στοά του Αττάλου στην Αρχαία Αγορά και το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη. «Από πολύ μικρή παρατηρούσα και έψαχνα όσα με ενδιέφεραν, τον χώρο και τα τοπία, τη χλωρίδα και την πανίδα. Είναι σαν να είχα μια προηγούμενη ζωή κατά τη διάρκεια της οποίας να είχα ενδιαφερθεί πάρα πολύ για όλα αυτά» λέει και θυμάται ότι το πρώτο βραβείο το κέρδισε ενώ δεν πήγαινε σχολείο, αλλά της το «έκλεψε» ο κατά έναν χρόνο μεγαλύτερος αδελφός της. «Την πρώτη μέρα που γύρισε από το σχολείο μάς ανακοίνωσε ότι τους ενημέρωσαν για έναν πανελλήνιο μαθητικό διαγωνισμό ζωγραφικής με θέμα το όργωμα. Τρελάθηκα με αυτή την είδηση. Κάθεται να φάει ο αδελφός μου στο τραπέζι, κάθομαι κι εγώ απέναντί του, και αντί να φάω παίρνω μια μικρή ιχνογραφία και αρχίζω να ζωγραφίζω. Εσβηνα, ξαναπροσπαθούσα, μουτζούρωνα, διότι έβγαινε όλο πολύ γαιώδες… Μέχρι να φάνε οι υπόλοιποι το είχα τελειώσει. Το πήγε ο αδελφός μου στη δασκάλα και μια μέρα της άνοιξης επιστρέφοντας από το σχολείο φώναζε από τον δρόμο ότι πήρε το πρώτο βραβείο. Εγινε μεγάλος καβγάς στο σπίτι διότι το όνομα ήτανε δικό του αλλά το έργο ήτανε δικό μου!».

Κόρη διαπρεπούς νομικού και μαθηματικής διάνοιας – όπως περιγράφει τη μητέρα της – ούτε η Αφροδίτη Λίτη ούτε ο αδελφός της βρήκαν τους γονείς τους αντιμέτωπους με τις επαγγελματικές επιλογές τους. Εκείνον από παιδί τον αποκαλούσαν γιατρό και εν τέλει ακολούθησε τον κλάδο της Ιατρικής. Για εκείνη δεν ήταν αυτονόητες οι σπουδές στη Σχολή Καλών Τεχνών, καθώς οι περισσότεροι αγνοούσαν την ύπαρξή της.

Ηταν όμως μια σύμπτωση – από τις πολλές που θα ακολουθούσαν, σε βαθμό που η ίδια να υποστηρίζει ότι «οι συμπτώσεις είναι το άλφα και το ωμέγα στη ζωή μου» –, μια συζήτηση στην οποία άκουσε τυχαία περί της σχολής, που την οδήγησε να περάσει, και μάλιστα πρώτη, με υποτροφία, παρά το γεγονός ότι εν τω μέσω των εξετάσεων πέθανε ο πατέρας της.

Μια δεύτερη σύμπτωση την οδήγησε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο όπου εργάστηκε ως μουσειακή καλλιτέχνις για 22 χρόνια, από το 1978 έως το 2000, οπότε και εξελέγη ως διδάσκουσα στην ΑΣΚΤ. Αναζητούσε στο μουσείο μια δεύτερη συστατική επιστολή για την υποτροφία που είχε κερδίσει για να συνεχίσει τις σπουδές της στο Λονδίνο. Οταν απευθύνθηκε στις πληροφορίες, θεώρησαν ότι ήθελε να κάνει αίτηση για τις επικείμενες προσλήψεις. Δεν είχε σκοπό, όπως λέει, να καταθέσει τα χαρτιά της, αλλά οι υπάλληλοι την προέτρεψαν να δοκιμάσει. Λίγο καιρό αργότερα βρέθηκε να εργάζεται δίπλα σε έναν από τους πλέον επί της ουσίας γνώστες και μελετητές της αρχαιοελληνικής γλυπτικής, τον Στέλιο Τριάντη. «Στην πορεία εργάστηκα για να αναδείξουμε τις κλειστές και αθέατες συλλογές, είχα υπό την εποπτεία μου τα εργαστήρια συντήρησης, δούλεψα από το υπόγειο μέχρι τα ακροκέραμα, σε μια εποχή που η έννοια της μουσειολογίας δεν υπήρχε και η συντήρηση δεν ήταν εξελιγμένη όπως σήμερα. Ημασταν λίγοι, δουλεύαμε πολύ και με πρωτοποριακό για την εποχή τρόπο» θυμάται και εξηγεί πως εν συνεχεία εργάστηκε σε πολλές γωνιές της Ελλάδας με άξονα την ανάδειξη του πολιτιστικού πλούτου, τη δημιουργία μικρών περιφερειακών μουσείων και περιοδικών εκθέσεων.

Στην εμπλοκή της αυτή με τα μνημεία και τα μουσεία οφείλεται και η αγάπη της να εκθέτει τα έργα της σε διάλογο με τις αρχαιότητες – από τον Πύργο των Ανέμων στη Ρωμαϊκή Αγορά έως την Αρχαία Μεσσήνη και από το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη έως το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πόρου; «Δεν είναι εύκολο. Ενας τέτοιος χώρος μπορεί να καταρρίψει το έργο σου, αλλά έχω μια ευχέρεια να τους διαχειρίζομαι. Τους αισθανόμουνα οικείους από παιδί» υποστηρίζει.

Ο Γιώργος Λάππας

Μια τρίτη σύμπτωση έφερε τη γνωριμία με τον σύντροφο της ζωής της, τον σπουδαίο γλύπτη, δάσκαλο, επίσης, στην ΑΣΚΤ και πρόωρα εκλιπόντα, Γιώργο Λάππα, τον Γιώργη, όπως τον αποκαλεί. Αγνωστοι μεταξύ τους, καλεσμένοι στο ίδιο πάρτι, είχαν την ίδια ιδέα: να αποσυρθούν στην κουζίνα επειδή δεν ένιωθαν άνετα που οι συμφοιτητές τους είχαν καθήσει στο πάτωμα και κάπνιζαν. Αρχισαν να μιλάνε μέχρι που διαπίστωσαν ότι κατάγονταν και οι δύο από τη Νάουσα. Από εκείνο το βράδυ και για τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες σχεδόν έμειναν μαζί. Παντρεύτηκαν, δούλευαν στο ίδιο εργαστήριο, απέκτησαν μια κόρη, διακρίθηκαν και οι δύο στον εικαστικό χώρο. Πώς μπόρεσαν να διαχειριστούν όχι μόνο την κόπωση και τα σκαμπανεβάσματα που αναπόφευκτα έρχονται σε μια τόσο μακροχρόνια σχέση εκτεθειμένη σε υπερβολικό βαθμό στην τριβή της καθημερινότητας σε συνδυασμό με τον ανταγωνισμό που ελλοχεύει μεταξύ συναδέλφων, και μάλιστα την περίοδο της ανόδου και του αγώνα προς την αναγνώριση; «Υπήρχε θαυμασμός, όχι ανταγωνισμός. Ετσι ξεκίνησε αυτή η σχέση. Ο Γιώργης είχε θεϊκό ταλέντο. Ημουν εκεί να του το υπενθυμίζω, να τον εμψυχώνω, και πιστεύω ότι έκανα καλά. Δεν προλάβαμε να κουραστούμε. Ημασταν πολύ δραστήριοι. Δουλεύαμε συνέχεια, είχαμε πάρα πολλά κοινά ενδιαφέροντα, αλλά τα προσεγγίζαμε από διαφορετικές διαδρομές. Και 100 ζωές να ζούσαμε θα είχαμε άλλα τόσα να κάνουμε» λέει, ενώ η σταθερή φωνή της και η γλώσσα του σώματός της, όσο μιλάει για τον σύντροφό της που πέθανε πριν από οκτώ χρόνια, μαρτυρούν την αυτοκυριαρχία της και τον απόλυτα ορθολογικά τρόπο που έχει διαχειριστεί την απώλεια. Με αφορμή αυτή την παρατήρηση σχολιάζει: «Δεν θα έκανα γλυπτική αν δεν ήμουνα οργανωμένη. Ο γλύπτης πρέπει να είναι δυνατός, να έχει εσωτερική δύναμη για να μπορέσει να σταθεί και να ολοκληρώσει ένα έργο. Μπορεί ο Γιώργης να “έφυγε”, αλλά έμεινε πίσω η κληρονομιά του, το έργο του, που για μένα δεν είναι φορτίο αλλά ευλογία. Και επειδή μου αρέσει πάρα πολύ η διακονία, να δουλεύω για τους άλλους, χαίρομαι να παρουσιάζω τη δουλειά του για να τη βλέπει ο κόσμος και να τη θαυμάζει».

Στο μεταξύ ένας θορυβώδης θαμώνας μάς υποχρεώνει να κάνουμε μικρά διαλείμματα στη συζήτησή μας, και μαζί με τα κυρίως πιάτα έρχεται στο τραπέζι και το ενδιαφέρον της για τον φυσικό κόσμο. Για τα φύλλα, τα σκαθάρια, τις πεταλούδες, τα κλαδιά και τα πουλιά τα οποία πρωταγωνιστούν, μεγεθύνονται, αιωρούνται στο έργο της, δημιουργώντας άλλοτε μια εικαστική ματιά στο φυσικό περιβάλλον και άλλοτε μια τοποθέτηση-διαμαρτυρία σχετικά με την οικολογική καταστροφή. Και εν έτει 2024 μπορεί μια τέτοια επιλογή να μοιάζει αυτονόητη, όταν όμως δοκίμασε να παρουσιάσει το πρώτο της υπερμέγεθες φύλλο (φτάνει σε μήκος τα 5 μ.) από σίδερο και καθρέφτη το 1984, οι αντιδράσεις των συναδέλφων της, θυμάται, δεν ήταν θετικές. Αναγκάστηκε στην ομαδική έκθεση όπου είχε προσκληθεί να το παρουσιάστει να του αλλάξει θέσεις αρκετές φορές, έως ότου αποφασίσει για να αποφύγει τις οχλήσεις να το εγκαταστήσει εκτός των ορίων του εκθεσιακού χώρου, όπου και έτυχε ευρείας αποδοχής. Βραβεύτηκε, αγοράστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού και σήμερα εκτίθεται στον κήπο της Εθνικής Γλυπτοθήκης. «Οταν έχεις κατασταλάξει τι θέλεις να δείξεις, υπάρχει πάντα απήχηση από τον κόσμο και την εισπράττεις. Οταν εκθέτω ένα έργο, είναι η πρότασή μου. Δεν ρίχνω κάτι στον βρόντο για να δω αν θα πιάσει. Δεν μου έχει τύχει να μην ανταποκριθεί θετικά το κοινό, να μην έχει αγαπήσει αυτό που έφτιαξα».

Η Μαρία Κάλλας

Οι αντιδράσεις για το γλυπτό της Μαρίας Κάλλας που τοποθετήθηκε επί της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στο ύψος της εισόδου του Ωδείου Ηρώδου Αττικού, αποτελούν άραγε την εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα; τη ρωτώ προσπαθώντας να καταλάβω αν έχει απωθήσει από τη μνήμη της τον προ τριετίας «ξεσηκωμό» δηκτικών σχολίων στον Τύπο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Ολα αυτά δεν αφορούσαν ούτε εμένα ούτε το έργο. Δεν πρέπει να τα συγχέουμε. Επρόκειτο για μια ξεκάθαρη επίθεση στα πολιτικά πρόσωπα που συνδέονταν με την τοποθέτηση του έργου. Προσωπικά δεχόμουν συγχαρητήρια από ανθρώπους της διανόησης και κάποια στιγμή μού τηλεφώνησαν και μου είπαν να μη στενοχωριέμαι διότι τελείωσε το θέμα μου. Δεν είχα ιδέα, επειδή δεν ασχολούμαι με το Διαδίκτυο. Αντιλήφθηκα τι είχε συμβεί όταν είχε τελειώσει αυτή η ιστορία. Σημασία για μένα έχει ότι ο κόσμος σπεύδει να φωτογραφηθεί δίπλα στην Κάλλας και αφήνει λουλούδια στα πόδια της» απαντά.

Αρκετά όμως από τα σχόλια δεν συνδέονταν μόνο με τη θέση του γλυπτού – η οποία επικρίθηκε παρά το γεγονός ότι το ζήτημα είχε συζητηθεί και είχε λάβει σχετικές εγκρίσεις επανειλημμένως από το Δημοτικό και από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, όπως διευκρινίζει η Αφροδίτη Λίτη – αλλά και με την απόδοση της μορφής της κορυφαίας σοπράνο. «Θέλησα να δείξω τον χαρακτήρα και την πνευματικότητα της Κάλλας, κάτι που το πέτυχα μέσα από τις πτυχές του ενδύματός της εμπνευσμένη από τον Θεοτοκόπουλο και μέσα από μια λιτότητα της μορφής, που προέρχεται από τις αρχαϊκές κόρες. Δεν χρειαζόταν τίποτα άλλο» συνεχίζει με ψυχραιμία και διευκρινίζει ότι δεν την πληγώνουν τέτοιες αντιδράσεις. «Δεν έχω καν χρόνο να σκεφτώ τέτοια πράγματα. Τα ξεπερνάω. Πρέπει να αφοσιωθώ σε όλα αυτά που θέλω να υλοποιήσω».