Ο «άγνωστος» Ανδρέας Κάλβος

Φέτος γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από τη δημοσίευση της Λύρας, της πρώτης συλλογής ελληνικών Ωδών του Ανδρέα Κάλβου, που τυπώθηκε στη Γενεύη το 1824. Έχοντας απελαθεί από την Τοσκάνη στις 22 Απριλίου 1821 για καρμποναρική δραστηριότητα, ο Κάλβος κατέληξε στην Ελβετία, όπου και παρέμεινε, αρχικά στη Γενεύη και αργότερα στη Λωζάνη, από τον Μάιο του 1821 έως τον Ιανουάριο του 1825. Από τη Γενεύη υπέβαλε στις 7 Φεβρουαρίου 1822 δεύτερη αίτηση για ανάκληση της απέλασής του. Στην αίτηση αυτή υπογράμμιζε την επιθυμία του να επιστρέψει στη Φλωρεντία, την οποία θεωρούσε «δεύτερη πατρίδα του», με στόχο να «ξαναβρεί το ρεύμα της λογοτεχνικής ζωής του, από την οποία άλλωστε ουδέποτε απομακρύνθηκε» (δηλαδή να συνεχίσει ως Ιταλός ποιητής και κατ’ εξοχήν ως συγγραφέας τραγωδιών). «Δυστυχώς  για τον Κάλβο και ευτυχώς για την ελληνική ποίηση και αυτή η αίτησή του απορρίφθηκε», σχολίασε προσφυώς ο Νάσος Βαγενάς το 2006.

Ο Ιούνιος του 1824 ως σταθμός στην ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Η έκδοση της Λύρας πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 1824. Η σημασία αυτής της χρονολογίας δεν έχει εκτιμηθεί όπως της αξίζει, αφού οι ιστορικοί της λογοτεχνίας μας είτε δεν την προσέχουν είτε δεν τη σπουδαιολογούν. Ας δούμε όμως τα δεδομένα. Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονύσιου Σολωμού γράφτηκε τον Μάιο του 1823 αλλά κυκλοφόρησε το 1825,  σε δύο εκδόσεις: την παρισινή, στο «Συμπλήρωμα» του δεύτερου τόμο των Chants populaires de la Grèce moderne του Φωριέλ (για την ακρίβεια στα τέλη του Δεκεμβρίου του 1824), και λίγους μήνες αργότερα τη μεσολογγίτικη. Αν συνομολογήσουμε ότι η κήρυξη της Επανάστασης του 1821 συνιστά ταυτόχρονα την αφετηρία της λογοτεχνίας του (υπό ίδρυση) ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, τότε η Λύρα του Κάλβου και ο «Ύμνος» του Σολωμού σηματοδοτούν, λόγω της σπουδαιότητάς τους, τις εναρκτήριες δημιουργίες αυτής της λογοτεχνίας. Μεταξύ των δύο, τα χρονολογικά πρωτεία ανήκουν στον Κάλβο. Αν κρίνουμε από τα Λυρικά (για την ακρίβεια, Λύρα. Νέαι Ωδαί, όπως επισήμανε ο Ευριπίδης Γαραντούδης), όπου δύο ποιήματα είχαν προαναγγελθεί περίπου ένα χρόνο νωρίτερα, τότε ο χρόνος της συγγραφής των ποιημάτων της Λύρας μπορεί να απέχει από τη δημοσίευσή τους όσο ο χρόνος της συγγραφής του «Ύμνου» από τη δημοσίευσή του, ενώ για κάποια ποιήματα ενδέχεται να είναι πολύ μεγαλύτερος.

Μια ευτυχέστατη εκδοτική συγκυρία

Η συμπλήρωση 200 ετών από τη δημοσίευση της Λύρας συμπίπτει με μια ευτυχέστατη εκδοτική συγκυρία. Εννοώ ότι το 2021 ολοκληρώθηκε, μετά από επτά χρόνια, η συλλογική έκδοση των Έργων (τέσσερις τόμοι) και της Αλληλογραφίας (δύο τόμοι) του Ανδρέα Κάλβου από το «Μουσείο Μπενάκη», με τη γενική επιμέλεια και τη συγγραφική συμβολή του Δημήτρη Αρβανιτάκη. Έχουμε (επιτέλους!) συγκεντρωμένο σχεδόν το σύνολο του γνωστού ιταλικού και ελληνικού έργου του Κάλβου. Λέω «σχεδόν» διότι αγνοείται ο «Ύμνος» («Inno»), που ο Κάλβος είχε τυπώσει το 1817 στο Λονδίνο, και κυρίως το «Άσμα [Ωδή;] προς τον Ναπολέοντα» («Canzone a Napoleone»), που ο Κάλβος είχε δημοσιεύσει το 1811. Γνωρίζουμε την ύπαρξή του από τον Πρόλογο της ιταλικής «Ωδής εις Ιονίους» («Ode agli Ionii»), όπου το αποκηρύσσει. Το ποίημα αυτό έχει ανευρεθεί εδώ και χρόνια, και μάλιστα σε δύο αντίτυπα, αλλά ο κάτοχός τους τα κρατάει ζηλότυπα για τον εαυτό του αντί να μοιραστεί το κείμενο με τους ομοτέχνους του και το κοινό. Και πάνω από όλα λυπάμαι που ο φίλτατος Μάριο Βίτι (Mario Vitti), ο ευπατρίδης των νεοελληνικών γραμμάτων, o πρωτοπόρος εκδότης-ερευνητής και πατριάρχης των καλβικών σπουδών, έφυγε από τη ζωή πριν από ένα χρόνο χωρίς να έχει τη χαρά να απολαύσει το πολυπόθητο κείμενο.

Στην έκδοση του «Μουσείου Μπενάκη» οι φιλομαθείς αναγνώστες και οι λάτρεις του Κάλβου μπορούν πλέον να απολαμβάνουν τα δυσεύρετα ιταλικά έργα του και να ξεφυλλίζουν την αλληλογραφία του. Έχουν τώρα στη διάθεσή τους τα απαραίτητα δεδομένα, δηλαδή τα κείμενα αναφοράς, σε έγκυρες εκδόσεις μαζί με τα ιστορικά και γραμματειακά συμφραζόμενά τους. Κάθε τι ξενόγλωσσο συνοδεύεται από ελληνική μετάφραση, κάθε ποιητικό ή πεζό έργο συνοδεύεται από σύγχρονη ενημερωτική εισαγωγή και κάθε επιστολή από πραγματολογικά σχόλια.

Ο Νάσος Βαγενάς μεταφράζει και ερμηνεύει τον Ιππία (Ippia)

Το ιταλικό θέατρο ασκούσε ιδιαίτερη έλξη στον Κάλβο, που ακολούθησε από νωρίς τα χνάρια του μέντορά του Ούγου Φώσκολου. Στη διάρκεια της πρώτης φλωρεντινής παραμονής του (1812-1816) συνέγραψε τις τραγωδίες Θηραμένης (Teramene) και Δαναΐδες (Le Danaidi). Κατά την παραμονή του στην Αγγλία θα τυπώσει την τραγωδία Δαναΐδες και μάλιστα δύο φορές (Λονδίνο 1818 και 1820). Στην ανατύπωση του 1820 περιέλαβε την τραγωδία στο διδακτικό του σχεδιασμό με τίτλο Italian Lessons in Four Parts, ως τρίτο μέρος μαζί με την τραγωδία Saul (Σαούλ) του Βιτόριο Αλφιέρι (Vittorio Alfieri). Η συνύπαρξή του με τον Αλφιέρι υπαινίσσεται τη φιλοδοξία που έτρεφε όχι μόνο να ενταχθεί στο πάνθεον των Ιταλών τραγικών ποιητών, όπως παρατήρησε ο Μάριο Βίτι και άλλοι μελετητές, αλλά και τον ανταγωνισμό του με τον κορυφαίο Ιταλό δραματουργό του 18ου αιώνα, ειδικά γιατί ο Σαούλ θεωρείται, ως προς ορισμένα στοιχεία του, πρότυπο των Δαναΐδων. Σύμφωνα με τον Λουίτζι Τρέντι, οι Δαναΐδες  συστήνουν τον Κάλβο ως πρώτης τάξεως τραγικό ποιητή, ως καινοτόμο και εμπνευσμένο δραματουργό.

Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια» η ημιτελής τραγωδία Ιππίας του Κάλβου, σε μετάφραση του Νάσου Βαγενά και με εισαγωγή του ίδιου (αναδημοσίευση από την έκδοση του «Μουσείου Μπενάκη»). Η μετάφραση είναι εξαιρετική και εισαγωγή είναι πλούσια σε συνδυαστικές και διεισδυτικές ερμηνευτικές προτάσεις, που προϋποθέτουν μακρόχρονη και κυρίως σοβαρή φιλολογική έρευνα στο πεδίο της ιταλικής δραματουργίας. Ήδη το 1992 ο Βαγενάς είχε προτείνει, αντί της πρώιμης (1812-1813), όψιμη χρονολόγηση του Ιππία, δηλαδή στη διάρκεια της δεύτερης παραμονής του Κάλβου στη Φλωρεντία (τέλος του 1820 έως τον Απρίλιο του 1821), άποψη την οποία έχει έκτοτε ενισχύσει με νεότερα στοιχεία.

Η έκδοση του Ιππία από τον Μάριο Βίτι (1960) περιλαμβάνει τα εξής: τον κατάλογο των προσώπων του δράματος με στοιχεία για τον χώρο και τον χρόνο της δράσης, ένα διάγραμμα (piano) της πλοκής της τραγωδίας που την κατανέμει σε πέντε πράξεις και ανάλογες σκηνές, και την ανάπτυξη του διαγράμματος σε πεζό κείμενο (πίσω από το οποίο λανθάνει, σε ορισμένα σημεία,  η έμμετρη μορφή). Ενώ το διάγραμμα είναι πλήρες και λεπτομερέστατο, για άγνωστους λόγους το κείμενο της τραγωδίας σταματά απότομα στη δεύτερη σκηνή της τρίτης πράξης. Το εν λόγω διάγραμμα παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, διότι παρακολουθούμε τον Κάλβο επί το έργον, να επιλέγει δηλαδή την υπόθεση και τα πρόσωπα και να κατανέμει τη δράση και τους χαρακτήρες σε πράξεις και σκηνές, με βάση τις παρακάτω τέσσερις αρχές: γενικός στόχος, ειδικός στόχος, αναγκαιότητα, οικονομία στους διαλόγους. Ο Κάλβος ακολούθησε τη μέθοδο των τριών σταδίων σύνθεσης του Αλφιέρι («επινόηση και σχεδιασμός», «ανάπτυξη», «μετατροπή σε έμμετρη μορφή») αλλά ολοκλήρωσε μόνο το πρώτο στάδιο –το εν λόγω σχήμα έχει ελληνορωμαϊκή ρητορική καταγωγή και εξελισσόμενο θα φτάσει μέχρι τον Ζεράρ Ζενέτ (Gerard Genette).

Οι οδηγίες του Κάλβου ενδιαφέρουν ιδιαίτερα όσους ασχολούνται με το (κλασικό) θέατρο, ενώ στους ειδικούς επιβεβαιώνουν ότι ο Κάλβος «είχε στο αίμα του» τη θεατρική γραφή. Άλλωστε, όπως αποκάλυψε ο Σπύρος Παππάς,  το 1814-1815 ο Κάλβος σπούδασε στη δραματική σχολή της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας και είχε θητεία ως ηθοποιός. Το θέμα της τραγωδίας είναι αντιτυραννικό (και από την άποψη αυτή ενδιαφέρει τον αναγνώστη των Ωδών), με κύρια πρότυπα τραγωδίες του Αλφιέρι αλλά και του Βιντσέντζο Μόντι (Vincenzo Monti). Οργανώνεται γύρω από την τυποποιημένη αντίθεση simulazione (υποκρισία) – dissimulazione (απόκρυψη), η οποία αποδίδει γλαφυρά τις ιδεολογικές σχέσεις της εξουσίας με τους αντιπάλους της στα τυραννικά καθεστώτα. Το τέλος της τραγωδίας υστερεί όμως έναντι του ευρηματικού τέλους των Δαναΐδων, δεδομένου ότι ο Κάλβος αποδίδει στους τυράννους Ίππαρχο και Ιππία ακατανόητη μεταμέλεια.

Τα πέντε «αινίγματα» του Προλόγου της Λύρας (προδημοσίευση)

Όπως εξήγησα στο βιβλίο μου Ο Ανδρέας Κάλβος, η Ιταλία και η αρχαιότητα (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2016²) και μεταγενέστερες δημοσιεύσεις, ο ποιητικός λόγος του Κάλβου στις Ωδές είναι κατά κανόνα δευτερογενής. Με άλλα λόγια, αποτελεί απόδοση ιταλικού ποιητικού λόγου ή συμπυκνωμένη μεταφορά ιταλικών ποιητικών διακειμένων. Για τον λόγο αυτό είναι είτε δυσνόητος είτε απρόσιτος είτε δημιουργεί παρανοήσεις. Συνεπώς, ο αναγνώστης πρέπει να είναι εξοικειωμένος με την ιταλική γλώσσα και την ιταλική λογοτεχνία, ειδικά την ποίηση του Φώσκολου. Στο πρόσφατο «ΙΒ΄ Πανιόνιο Συνέδριο» (Ζάκυνθος, Οκτώβριος 2023) εξέθεσα και ερμήνευσα τις απορίες που δημιουργεί ο Πρόλογος της καλβικής Λύρας, ερευνητικά δεδομένα που συμπεριλαμβάνω στο υπό έκδοση βιβλίο μου Ο αινιγματικός Ανδρέας Κάλβος (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Παραθέτω συνοπτικά τα πέντε «αινίγματα» του Προλόγου με τις αντίστοιχες απαντήσεις, που παραπέμπουν στα αποσπάσματα των Χαρίτων (Le Grazie) του Φώσκολου.

(α) Οι Μούσες του Κάλβου περιγράφονται ως «θρέμματα πτερωτά», ενώ στην κλασική λογοτεχνία και την τέχνη δεν απεικονίζονται με πτερά. Ο λόγος είναι γιατί εδώ ταυτίζονται υπαινικτικά με τις Μούσες – μέλισσες του Φώσκολου, οι οποίες μετά την οθωμανική κατάκτηση μετανάστευσαν πετώντας από την Ελλάδα στη Δύση και τώρα ο Κάλβος προαναγγέλλει την επιστροφή τους στην ελευθερωμένη Ελλάδα.

(β) Η εικόνα των Μουσών που επιστρέφουν «ιππεύοντας» τους Ζέφυρους παραπέμπει σε αντίστοιχη εικόνα του Φώσκολου, ενώ οι Ζέφυροι εκπροσωπούν τον ερχομό της άνοιξης που συνδυάζεται με την αναγέννηση της Ελλάδας.

(γ) Η μεταμόρφωση του Ελικώνα, αρχετυπικού τόπου έμπνευσης, σε «ελικώνιο παράδεισο» ώστε να υποδεχτεί τις Μούσες στην  Ελλάδα, προέκυψε ως το ποιητικό ανάλογο του φωσκολικού «Κήπου των Μουσών»,  οποίος υποδέχτηκε τις Μούσες – μέλισσες στην Ιταλία. Οι Μούσες-μέλισσες χρειάζονται τα άνθη διότι από το νέκταρ τους παράγουν το μέλι της ποίησης.

(δ) Τα ρόδα του καλβικού «παραδείσου» είναι «αβροσίοδμα» (αρχαιοελληνικό επίθετο άπαξ ειρημένο), δηλαδή «ευωδιάζουν αμβροσία», επειδή, σύμφωνα με το φωσκολικό αφήγημα, γονιμοποιήθηκαν με αμβροσία από το στήθος της Αφροδίτης.

(ε) Η Αρετή που ανεβαίνει στον ουρανό, εγκαταλείποντας την Ελλάδα όταν επέρχεται η παρακμή, παραπέμπει στον αρχαίο μύθο της Δίκης – Αστραίας – Παρθένου, ενδεχομένως με τη διαμεσολάβηση του Φώσκολου, και η επιστροφή (παραμονή) της στην Ελλάδα ανακαλεί τον μύθο της επιστροφής της ίδιας θεότητας, η οποία σηματοδοτεί την επάνοδο της «Χρυσής Εποχής» (εν προκειμένω της ελευθερίας).

Συμπερασματικά, το ακριβές νόημα του Προλόγου της Λύρας αποκαλύπτεται μόνον εφόσον ο αναγνώστης γνωρίζει το υποκείμενο πρωτογενές ποιητικό-ιστορικό αφήγημα του Φώσκολου. Το αφήγημα αυτό συνδυάζει τον συμφυρμό των Μουσών (Χαρίτων) με τις μέλισσες, τη μετανάστευσή τους από την ελληνική Ανατολή στη Δύση (που στον Κάλβο ακολουθείται από την παλιννόστηση), την εικόνα του «κήπου», από τα άνθη του οποίου τρέφονται οι Μούσες και παράγουν το μέλι της ποίησης, και τα ρόδα που «ευωδιάζουν αμβροσία», επειδή γονιμοποιήθηκαν με αμβροσία από το στήθος της Αφροδίτης. Για την υπαινικτική σύνδεση της Αρετής του Κάλβου με τη Δίκη – Αστραία – Παρθένο το ερέθισμα δεν αποκλείεται να δόθηκε και πάλι από τις Χάριτες του Φώσκολου.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης