Το ενδεχόμενο επιστροφής της εθνικιστικής Δεξιάς

Επτά χρόνια μετά την πτώση της εθνικιστικής και αυταρχικής κυβέρνησης Γκρούεβσκι, στις επικείμενες βουλευτικές εκλογές η επιστροφή του δεξιού VMRO-DPMNE στην εξουσία θεωρείται σχεδόν βέβαιη. Με την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλίσει ένα κυβερνητικό συνασπισμό με κάποια από τα αλβανικά κόμματα, που όμως διαφωνούν με τις βασικές εθνικές θέσεις του στο θέμα του ονόματος και των βουλγαρικών απαιτήσεων. Το ερώτημα είναι τι θα σημάνει μια τέτοια εξέλιξη για το μέλλον της Βόρειας Μακεδονίας, για την εφαρμογή της Συμφωνίας των Πρεσπών και για τις σχέσεις της με την Ελλάδα.

Μετά το 2017, οι σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις Ζάεβ και Κοβάτσεβσκι προσπάθησαν να προωθήσουν τις μεταρρυθμίσεις σχετικά με το κράτος δικαίου και την οικονομία που ήταν απαραίτητες για την ευρωπαϊκή ενταξιακή πορεία της χώρας. Τα αποτελέσματα ήταν μέτρια, λόγω των θεσμικών και πολιτικών αγκυλώσεων σε ένα κρατικό μηχανισμό που χαρακτηρίζεται από κομματικούς πελατειακούς διορισμούς και εκτεταμένη διαφθορά. Η ανάγκη συνεχών διαπραγματεύσεων, συμβιβασμών και ανταλλαγμάτων με τα μικρότερα (αλβανικά και μη) κόμματα του κυβερνητικού συνασπισμού είναι επίσης ένα διαρκές πρόβλημα για τις κυβερνήσεις στη Βόρεια Μακεδονία. Πόσο μάλλον όταν είναι οριακή η κυβερνητική πλειοψηφία και περιορισμένη η πραγματική πολιτική στήριξη της κυβέρνησης μεταξύ των πολιτών.

Μετά το 2018-2019, η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση είχε να αντιμετωπίσει το πολιτικό κόστος της υπογραφής της Συμφωνίας των Πρεσπών, η οποία ως προς την αλλαγή του ονόματος της χώρας έγινε αντιληπτή ως ένα πολύ επώδυνος συμβιβασμός ή και εθνική ταπείνωση. Παρά την υλοποίηση των περισσότερων δεσμεύσεων και τη συνεπή χρήση της νέας ονομασίας από την πολιτική ηγεσία που πρόσκειται στους Σοσιαλδημοκράτες, πολλοί συνεχίζουν να δυσφορούν και να αντιδρούν, κυρίως το δεξιό κόμμα που διεκδικεί την επιστροφή του στην κυβέρνηση.

Ο Χρίστιαν Μίτσκοσκι, πρόεδρος του VMRO-DPMNE, του κόμματος που προώθησε τον εξαρχαϊσμό της ιστορίας και της εθνικής αφήγησης, και η υποψήφια στις προεδρικές εκλογές Γκορντάνα Σιλιάνοβσκα δήλωσαν ρητά πως θα χρησιμοποιούν μόνο το όνομα «Δημοκρατία της Μακεδονίας». Μια τέτοια στάση θα αποτελεί άτυπη υπονόμευση της Συμφωνίας των Πρεσπών, εφόσον δεν υπάρχει δυνατότητα αναθεώρησής της. Αν ωστόσο επιμείνουν σε αυτή τη γραμμή, είναι βέβαιο πως θα υπάρξει ισχυρή αντίδραση από την Ελλάδα και την ΕΕ και πιέσεις από τις ΗΠΑ. Ενδέχεται όμως να επιχειρήσουν μια φυγή προς τα μπρος, καθώς η ευρωπαϊκή ένταξη της χώρας έχει μπλοκαριστεί από τη Βουλγαρία, που πιέζει για την αναθεώρηση της ιστορικής / εθνικής αφήγησης προς μια φιλοβουλγαρική κατεύθυνση και για τη ρητή αναφορά του Συντάγματος στη (μικρή) βουλγαρική κοινότητα. Το VMRO-DPMNE είναι αντίθετο στη συνταγματική αναθεώρηση για το θέμα αυτό.

Μια εθνικιστική στροφή και η επακόλουθη ένταση στις διμερείς σχέσεις με την Ελλάδα και τη Βουλγαρία δεν θα είναι βέβαια καλή εξέλιξη για κανέναν, ειδικά σε μια περίοδο που οι εστίες έντασης στα Βαλκάνια πληθαίνουν. Ας ελπίσουμε να αποδειχθεί ένας προεκλογικός μαξιμαλισμός. Η πιθανή επιστροφή του Νίκολα Γκρούεβσκι, που διέφυγε στην Ουγγαρία υπό την προστασία του Όρμπαν για να αποφύγει τη φυλάκισή του για κατάχρηση δημοσίου χρήματος, θα δυναμιτίσει περισσότερο τις οξυμένες σχέσεις μεταξύ των κομμάτων, αναλόγως και με το ρόλο που θα διεκδικήσει να παίξει. Τέλος, ενώ οι διεθνοτικές σχέσεις με την αλβανική κοινότητα εξομαλύνθηκαν σημαντικά την τελευταία περίοδο, μια επιστροφή στην εθνικιστική πολιτική υπό το VMRO-DPMNE δεν αποκλείεται να προκαλέσει νέες εντάσεις, όπως την περίοδο 2010-2017. Το μετεκλογικό τοπίο μπορεί να ανατρέψει με πολλούς τρόπους την ήδη εύθραυστη πολιτική σταθερότητα στη Βόρεια Μακεδονία.

Η Αθηνά Σκουλαρίκη είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης