Οι εκλογές και το διαγραφόμενο τοπίο

Η Βόρεια Μακεδονία οδεύει τις επόμενες βδομάδες στις κάλπες για τη διεξαγωγή προεδρικών και κοινοβουλευτικών εκλογών. Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, το κυβερνών κόμμα της Σοσιαλδημοκρατικής Ενωσης αναμένεται να ηττηθεί, έχοντας αποτύχει να υλοποιήσει τις τρεις βασικές δεσμεύσεις του.

Η πρώτη αφορούσε την προώθηση της ένταξης της χώρας στην ΕΕ. Ο επώδυνος για την πλειοψηφία των πολιτών συμβιβασμός στο ονοματολογικό ζήτημα (με τη Συμφωνία των Πρεσπών) δεν έχει επιφέρει τα προσδοκώμενα οφέλη. Η έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων ανάμεσα στη Βόρεια Μακεδονία και την ΕΕ έχει αυτή τη φορά σκοντάψει στα ζητήματα (γλώσσα, ιστορία, μειονότητα) που εγείρονται από τη Βουλγαρία. Αρκετοί απογοητευμένοι πολίτες της Βόρειας Μακεδονίας αντιλαμβάνονται την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας τους ως μια ανειλικρινή υπόσχεση της ΕΕ και των κρατών – μελών της.

Η δεύτερη αποτυχία της τρέχουσας κυβέρνησης αφορά την πάταξη της διαφθοράς και την ενδυνάμωση των θεσμών του κράτους δικαίου. Οχι μόνο δεν υλοποιήθηκαν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, αλλά ήρθαν στη δημοσιότητα μια σειρά από σκάνδαλα και περιστατικά που κατέδειξαν τη σοβαρή ανεπάρκεια των κρατικών θεσμών.

Το τρίτο πεδίο αναποτελεσματικότητας είναι αυτό της οικονομίας. Το 2023 η Βόρεια Μακεδονία κατέγραψε αναιμική ανάπτυξη (1%) σε συνδυασμό με υψηλό δείκτη τιμών καταναλωτή (9,4%), ισχνή προσέλκυση ξένων επενδύσεων και υψηλή ανεργία (13,1%). Η απόγνωση των πολιτών με την οικονομική δυσπραγία αποτυπώνεται στο αδιάκοπο όλα αυτά τα χρόνια κύμα μετανάστευσης νέων στο εξωτερικό.

Η διαφαινόμενη επικράτηση του VMRO-DPMNE στις εκλογές δημιουργεί βάσιμες ανησυχίες σχετικά με την εφαρμογή της Συμφωνίας των Πρεσπών. Ο ηγέτης του κόμματος, κ. Χρίστιαν Μιτσόσκι, έχει επανειλημμένα διατυπώσει την άρνησή του να αναφερθεί στη χώρα του ως «Βόρεια Μακεδονία». Η στάση αυτή έχει ευρεία απήχηση στο εσωτερικό της χώρας και, εάν δεν μεταβληθεί με την άνοδο του VMRO-DPMNE στην εξουσία, θα υπονομεύσει τη διαδικασία επίλυσης της διαφοράς. Σε διεθνές επίπεδο,  το VMRO-DPMNE δεν θα επιχειρήσει πιθανότατα να ανατρέψει τα συμφωνηθέντα. Με βάση το προεκλογικό του πρόγραμμα («Πλατφόρμα 1198»), το VMRO-DPMNE θα επιδιώξει τη στρατηγική σύζευξη της χώρας με τις ΗΠΑ και την πλήρη ένταξή της στην ΕΕ. Πρόκειται για στόχους, η επίτευξη των οποίων δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης της Συμφωνίας των Πρεσπών. Ωστόσο, ενδεχόμενη αποσπασματική εφαρμογή των συμφωνηθέντων στο εσωτερικό της Βόρειας Μακεδονίας θα αποτελέσει επαρκή αφορμή για την επιδείνωση των σχέσεων Αθηνών – Σκοπίων.

Η άνοδος κομμάτων στην εξουσία στην Ελλάδα και στη Βόρεια Μακεδονία που αντιτάχθηκαν στην υπογραφή της Συμφωνίας των Πρεσπών αναμενόταν ανέκαθεν να αποτελέσει πρόκληση για την πλήρη εφαρμογή των συμφωνηθέντων. Στην Αθήνα, οι κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας που σχηματίστηκαν μετά το 2019 έχουν τηρήσει τις δεσμεύσεις της χώρας, χωρίς ωστόσο να επενδύσουν στη σύσφιξη των διμερών σχέσεων και στην οικοδόμηση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στου δύο λαούς. Στα Σκόπια, ο κ. Μιτσόσκι θα κληθεί, εάν εκλεγεί, να επιλέξει μεταξύ της συμβολής στη ρύθμιση των εκκρεμών ζητημάτων (π.χ. εμπορικά σήματα και σχολικά εγχειρίδια) και της επαναφοράς των διμερών σχέσεων στο πρόσφατο συγκρουσιακό παρελθόν. Μέχρι τότε, η Ελλάδα οφείλει να παρακολουθήσει με ψυχραιμία την προεκλογική περίοδο στη γειτονική χώρα που χαρακτηρίζεται για την ακραία πόλωση, τις υπερβολές και τις υποσχέσεις χωρίς αντίκρισμα.

Ο Νικόλαος Τζιφάκης  είναι κάτοχος Εδρας Jean Monnet και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου