Σε πρώτο πλάνο η γυναίκα

Αναπόφευκτα, η ιστορία της βρετανής ποπ τραγουδίστριας Εϊμι Γουάινχαουζ (1983-2011) είναι εκείνη που αμέσως ελκύει την προσοχή μέσω της ταινίας «Back to black» (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ, 2024) της Σαμ Τέιλορ Τζόνσον, της οποίας μια παλιότερη ταινία είναι το «Nowhere boy» πάνω στα εφηβικά χρόνια του Τζον Λένον. Μετά τον πρόωρο και άδοξο θάνατό της, η Γουάινχαουζ όχι μόνο δεν ξεχάστηκε αλλά δεν σταμάτησε ποτέ να βρίσκεται στην επικαιρότητα, χάρη βεβαίως στη μοναδικά κρυστάλλινη φωνή της και τραγούδια όπως τα «Back to black», «Rehab» και «Valerie» που εξακολουθούν να ακούγονται προκαλώντας πάντα την ίδια ανατριχίλα.

Πριν από μερικά χρόνια, όμως, το ντοκιμαντέρ «Amy: Το κορίτσι πίσω από το όνομα» (2015) είχε κερδίσει το Οσκαρ στην κατηγορία του διότι χρησιμοποιώντας ανέκδοτο οπικοακουστικό υλικό από διάφορα στάδια της βρετανίδας τραγουδίστριας, έφτιαξε το «ζωντανό» πορτρέτο της με πρωταγωνίστρια την ίδια. Αυτό το ντοκιμαντέρ δεν μπορεί παρά να επανέλθει στη μνήμη γιατί εδώ, έχουμε μια καθαρή βιογραφία μυθοπλασίας που παρότι καλοφτιαγμένη, μπροστά του αποκτά την εικόνα του «φτωχού συγγενούς». Τη Γουάινχαουζ υποδύεται η Μαρίζα Αμπέλα και είναι πολύ καλή, όχι μόνο επειδή της μοιάζει εκπληκτικά αλλά επειδή δεν στηρίζει την ερμηνεία της στη μιμητική, βγάζοντας (φυσικά ύστερα από επίπονη μελέτη), μια «δικιά» της ηρωίδα.

Ομως η ταινία, παρότι στηρίζεται σε ανθρώπινες καταστάσεις εξιχνιάζοντας τον περίγυρο της Γουάινχαουζ και τα πρόσωπα που έπαιξαν ρόλο στη ζωή της – τη γιαγιά της / Λέσλι Μάνβιλ που τη βοήθησε στη μουσική της παιδεία, τον ταξιτζή πατέρα της / Εντι Μάρσαν με τον οποίο η Γουάινχαουζ είχε πάντα μια ιδιαίτερη σχέση και τον σύντροφό της, Μπλέικ Φίλντερ Σίβιλ / Τζος Ο’ Κόνορ που την παρέσυρε στον κόσμο των ναρκωτικών αλλά ήθελε να χωρίσει από αυτήν – δεν έχει κάτι άλλο να κάνει πέρα από μια επανάληψη ήδη γνωστών γεγονότων για τα οποία τόσα πολλά έχουν γραφεί, ακουστεί και κυκλοφορήσει στο Διαδίκτυο. Και το προαναφερθέν ντοκιμαντέρ, αναπόφευκτα την επισκιάζει. Ενδεχομένως βέβαια να μη λέγαμε το ίδιο αν η ίδια αυτή ταινία γυριζόταν κάποια χρόνια αργότερα από σήμερα.

Μια χώρα σε βαθιά κρίση

Γυναίκα όμως βρίσκεται στην καρδιά και της βουλγάρικης ταινίας «Τα μαθήματα της Μπλάγκα» (Blaga, 2023) που είναι, επίσης, η ταινία που πραγματικά ξεχωρίζει στη νέα κινηματογραφική εβδομάδα. Για την ακρίβεια η Μπλάγκα, μια συνταξιούχος φιλόλογος σε αδιέξοδο, την οποία ερμηνεύει καταπληκτικά η ηθοποιός Ελι Σκόρτσεφα αποτελεί την ψυχή, τη σάρκα και τα οστά της ταινίας· η κάμερα δεν θα απομακρυνθεί ποτέ από πάνω της και η αφήγηση θα είναι εντελώς υποκειμενική, 100% μέσα από τη ματιά της. Το αδιέξοδο της Μπλάγκα είναι οικονομικό αλλά εντέλει και υπαρξιακό: η Μπλάγκα χρειάζεται χρήματα για να φτιάξει το μνημείο του τάφου του συζύγου της ώστε με αυτόν τον τρόπο να ακολουθήσει κατά γράμμα την τελευταία του επιθυμία. Ομως χρήματα δεν υπάρχουν ή μάλλον υπήρχαν αλλά η Μπλάγκα τα έχασε έχοντας πέσει θύμα τηλεφωνικής απάτης. Ο αγώνας της για να τα βρει είναι η ταινία και στη μετάλλαξη της ηρωίδας βρίσκεται η ουσία της. Κάθε βήμα της Μπλάγκα την απομακρύνει από τον παλιό της εαυτό, απ’ όλα όσα πίστευε και υπερασπιζόταν. Κάθε βήμα της τη φέρνει όλο και πιο κοντά σε αυτό που απεχθάνεται και που μέχρι τώρα θεωρούσε ξένο σώμα στη ζωή της.

Και με τη διαχείριση της «μικρής» ιστορίας της Μπλάγκα, ο Στέφαν Κομαντάρεφ, ένας από τους πιο σημαντικούς βούλγαρους σκηνοθέτες των καιρών μας, μιλά τελικά για τη «μεγάλη» σύγχρονη ιστορία της πατρίδας του. Μέσα από τα στάδια του Γολγοθά που θα τραβήξει αυτή η γυναίκα, μέσα από τα μικρά περιστατικά της στυγνής καθημερινότητας, ο Κομαντάρεφ φτιάχνει την τοιχογραφία μιας ολόκληρης χώρας σε βαθιά κρίση· οικονομική, αξιών και ηθικής. Ολες οι σκηνές της ταινίας έχουν κάτι να δηλώσουν, τίποτα δεν μπαίνει στην ιστορία χωρίς λόγο· από τον τρόπο με τον οποίο η Μπλάγκα ξεγελιέται πέφτοντας θύμα απάτης κακοποιών και πετά με τρόμο για τη ζωή της τα χρήματά της από το μπαλκόνι, μέχρι τις σκηνές της στο αστυνομικό τμήμα, στο σουπερμάρκετ, με παλιές συναδέλφισσές της, ακόμα και εκείνη που προσπαθεί να πιει έναν καφέ με την ησυχία της αλλά δεν της το επιτρέπουν. Ολες αυτές οι σκηνές είναι ψηφίδες της βουλγαρικής πραγματικότητας και ο τρόπος με τον οποίο ο σκηνοθέτης τη σχολιάζει είναι αποστομωτικά ανατριχιαστικός.

Το σοκ της αλήθειας

Γυρισμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου μέσα σε ένα σπίτι και κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας και εξέλιξης μιας οικογενειακής γιορτής, το «Τοτέμ» (Μεξικό, Δανία, Γαλλία, 2023), της Λίλα Αβιλές, είναι καταρχάς μια εξαιρετικά δύσκολη στην κατασκευή της ταινία, κάτι που από μόνο του καταφέρνει (σταδιακά) να προκαλέσει περιέργεια. Η κάμερα της Αβιλές δεν αφήνει σημείο για σημείο του χώρου ανεξερεύνητο και με την είσοδο όλο και περισσότερων προσώπων σε αυτόν, αντιλαμβάνεσαι πόσο περίπλοκο υπήρξε το γύρισμα, γιατί είναι πράγματι περίπλοκο να στήσεις μια «χορογραφία καθημερινότητας» μέσα στη στενότητα ενός τόσο κλειστού χώρου. Τα πρόσωπα δίνουν τον τόνο του «Τοτέμ», οι «μικρές», φαινομενικά ασήμαντες καταστάσεις που βλέπουμε να λαμβάνουν χώρα στο σπίτι, δημιουργούν το κλίμα της ταινίας.

Ενας ηλικιωμένος που έχει το μυαλό του στη φροντίδα του κήπου. Οι γυναίκες που προετοιμάζουν το φαγητό. Μια μέντιουμ που είναι εκεί για να «ξορκίσει» τον χώρο από τα «κακά» πνεύματα. Φίλοι και γνωστοί. Μικροκαταστάσεις, μικροκουτσομπολιά. Βλέπουμε πολλά αλλά δεν μαθαίνουμε και τόσα πολλά για το τι ακριβώς συμβαίνει, πέρα από το ότι το πάρτι κάποια σχέση πρέπει να έχει με ένα μικρό κορίτσι, την επτάχρονη Σολ (Νάιμα Σέντιες) που βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, τόσο των θαμώνων, όσο και του θεατή που παρακολουθεί τα δρώμενα. Κάτι «βράζει» κάτω από όλα όσα παρακολουθούμε και οι μόνοι που δεν το ξέρουν, είμαστε εμείς, οι θεατές και η Σολ. Εκεί βρίσκεται και το στοίχημα της Αβιλές. Η στιγμή της αποκάλυψης κάποια στιγμή θα έρθει και για κάποιους μπορεί να είναι σοκαριστική, γιατί η αλήθεια πάντα προκαλεί σοκ, πόσω μάλλον όταν πρόκειται για μια αλήθεια που αφορά τα μέλη μιας οικογένειας και κυρίως ένα παιδί. Ενα παιδί που θα νιώσει την ενηλικίωση να μπαίνει απότομα, βίαια στη ζωή του και ενδεχομένως να την αλλάζει διά παντός.

Ιστορίες από την Ελευσίνα

Η ζεστή, γαλήνια, προσγειωμένη φωνή του σκηνοθέτη Φίλιππου Κουτσαφτή και πάλι πρωταγωνιστεί σε ταινία του, ένα ακόμη ντοκιμαντέρ στο οποίο αφηγητής είναι ο ίδιος, το «Οι Ελευσίνιοι» (Ελλάδα, 2023) που προβάλλεται αποκλειστικά στον κινηματογράφο «Δαναό», λίγους μήνες μετά το τελευταίο του, τη «Ζάκρο» (φιλοξενήθηκε στην ίδια αίθουσα). Με πυξίδα τις υπαρξιακές προεκτάσεις των Ελευσίνιων Μυστηρίων, η Ελευσίνα, την οποία ο σκηνοθέτης ύμνησε στο αριστουργηματικό ντοκιμαντέρ «Αγέλαστος πέτρα» θα βρεθεί και πάλι στο προσκήνιο· αυτή τη φορά με κάποιους από τους κατοίκους της πρωταγωνιστές. Η κάμερα του σκηνοθέτη τους παρακολουθεί με αγάπη, τους ακούει με όρεξη να λένε τις ιστορίες τους, άλλοι μεγάλοι σε ηλικία, άλλοι νεότεροι, όπως και κάποιοι ξένοι που έχουν φτιάξει τη ζωή τους στην Ελευσίνα. Η Ελευσίνα είναι η κυρία της ταινίας, όμως η ταινία δεν είναι αγιογραφία· από κάποιους εκφράζονται και παράπονα για το τι θα μπορούσε να είναι η πόλη σε σχέση με αυτό που τελικά είναι.

Μεγάλο μέρος της ταινίας είναι αχρησιμοποίητο αρχειακό υλικό από τις παραπάνω από 80 ώρες γυρισμάτων της «Αγέλαστου πέτρας» (που διήρκεσαν από το 1988 μέχρι το 2000). Ο Κουτσαφτής συνέδεσε μέρος αυτού του μη παρουσιασμένου ως τώρα υλικού με νέα στοιχεία παρμένα από τον 21ο αιώνα αποτυπώνοντας έτσι την εξέλιξη του τόπου ως τα σύγχρονα χρόνια· κάτι σαν μια ιστορία της Ελευσίνας μέσα από ένα άθροισμα πορτρέτων, από τα χρόνια της μυθολογίας μέχρι τη σύγχρονη νιότη (η ταινία που είναι παραγωγή της Ελευσίνας, έκανε πρεμιέρα την 1η Δεκεμβρίου, στην τελετή λήξης των πολιτιστικών εκδηλώσεων της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης).

Νέοι και φιλόδοξοι

Η ημιαυτοαναφορική ταινία «Για πάντα νέοι» (Les amandiers, Γαλλία, 2023) της Βαλέρια Μπρούνι Τεντέσκι, μας μεταφέρει στα χρόνια της δεκαετίας του 1980, όταν η ίδια η Τεντέσκι και αρκετοί ακόμα μεταγενέστεροι συνάδελφοί της προσπαθούσαν να βρουν τον δρόμο τους ως ηθοποιοί στην περιζήτητη δραματική σχολή του Πατρίς Σερό στο Παρίσι.

Η ταινία είναι γεμάτη πρόβες, εξετάσεις, ασκήσεις, ανταγωνισμούς, ταξίδια στη Νέα Υόρκη (επίσκεψη στο Actors Studio) αλλά και κάποιες μικρές ανθρώπινες ιστορίες ανάμεσα στους μαθητές, με βασική εκείνη μιας κοπέλας (Νάντια Τερέσκεβιτς) – που όλα δείχνουν ότι είναι το alter ego της δημιουργού – με έναν ταλαντούχο αλλά τοξικομανή ηθοποιό (Σοφιάν Μπενασέρ). Το «Για πάντα νέοι» θέλει να γίνει κάτι σαν αυτό που έγινε το «Fame – Στον πυρετό της δόξας» για τους Αμερικανούς στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Βέβαια, το γαλλικό αβάν γκαρντ θέατρο δεν προκαλεί την ίδια ένταση – πόσω μάλλον χωρίς το στοιχείο της μουσικής – όμως η ελευθερία στο γύρισμα της Μπρούνι Τεντέσκι έχει αρκετό ενδιαφέρον γιατί συνδέεται οργανικά με τον κόσμο των φιλόδοξων ηθοποιών εμμένοντας – κυρίως – στην αστείρευτη ανάγκη τους να εκφραστούν. Τον Πατρίς Σερό, που πέθανε το 2013 σε ηλικία 68 ετών, υποδύεται ο πολύ καλός Λουί Γκαρέλ.

Talk show τρόμου

Σκηνοθετημένη από τους αυστραλούς αδελφούς Κάμερον και Κόλιν Κάιρνς, η ταινία «Στενές επαφές με τον διάβολο» (Late Night with the Devil, Αυστραλία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, 2023) είναι μια ενδιαφέρουσα αλλά άνιση ματιά πάνω στην αμερικανική τηλεόραση των 70s και συγκεκριμένα των late talk shows, με «προσθήκη» το στοιχείο της μεταφυσικής και του τρόμου – κάτι που έρχεται με μεγάλη καθυστέρηση και όχι εντελώς πειστικά στην ιστορία. Ο κεντρικός ήρωας (Ντέιβιντ Νταστμάλκιαν) είναι ένας «loser» παρουσιαστής που προσπαθεί να κερδίσει τον ανταγωνισμό στήνοντας εκπομπές όπου φιλοξενούνται μέντιουμ και «διαμονισμένοι». Μια θα πάρει πολύ άσχημη τροπή, όχι μόνο στην ιστορία της ταινίας αλλά και στην ίδια την ταινία που τελικά μάλλον «χάνει» αντί να κερδίζει από τη splatter μεταστροφή της. Παρ’ όλα αυτά, το film making και η ακριβέστατη αναπαράσταση των εκπομπών αυτού του τύπου εκείνης της εποχής στην αμερικανική τηλεόραση, είναι τα στοιχεία που σε κερδίζουν (για όσο σε κερδίζουν) γιατί πραγματικά, σε επίπεδο κατασκευής, είναι αξιοθαύμαστα.

Φάντασμα ταινίας

Στα όρια του ανυπόφορου φτάνει η τελευταία περιπέτεια φαντασίας των Ghostbusters, το «Ghostbusters: Η Αυτοκρατορία του Πάγου» (Ghostbusters: Frozen Empire, ΗΠΑ, 2024) που σκηνοθέτησε ο Γκιλ Κέναν σαράντα χρόνια μετά την πρώτη εμφάνιση των κυνηγών φαντασμάτων στην cult κωμωδία φαντασίας «Ghostbusters». Ο μύθος συνεχίζεται στη Νέα Υόρκη των ημερών μας αλλά είναι τόσο πολύ τραβηγμένος από τα μαλλιά (με την εμμονή στα οπτικοακουστικά εφέ) που περισσότερο πονοκεφαλιάζει παρά σε διασκεδάζει. Τα σημάδια της σεναριακής κόπωσης είναι πλέον εμφανέσταστα και το γεγονός ότι ηθοποιοί της πρώτης ταινίας εμφανίζονται εδώ σε δευτεραγωνιστικούς ρόλους (Νταν Ακροϊντ, Μπιλ Μάρεϊ, Ερνι Χάντσον) δίπλα στα παιδιά που έχουν τον πρώτο λόγο (Μακένα Γκρέις, Λόγκαν Κιμ, Φιν Γούλφχαρντ), προκαλεί απογοήτευση παρά οποιοδήποτε άλλο συναίσθημα.

Για τα παιδιά

Προβάλλεται τέλος και η ταινία κινουμένων σχεδίων των Κιμ Μπέρτον και Ρόμπερτ Τσάντλερ «Ο χορός των φαντασμάτων» (The Canterville Ghost, Αγγλία, ΗΠΑ, Ινδία, 2023), της οποίας η αξία είναι η ίδια η ιστορία καθώς πρόκειται για μια παραλλαγή του πασίγνωστου «Φαντάσματος του Κάντερβιλ» του Οσκαρ Ουάιλντ, όπου ένα φάντασμα ταλαιπωρείται στην προσπάθειά του να επιβληθεί στην οικογένεια που έχει εγκατασταθεί στο «σπίτι» του (το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο).