Δεν υπάρχει βαρβαρότητα χωρίς ποίηση

Οταν το βασικό σύμφωνο που κρατάει την κοινωνία ενωμένη καταρρέει, κάτι που φαίνεται να συμβαίνει παγκοσμίως, οι άγριες φήμες και οι θεωρίες συνωμοσίας πολλαπλασιάζονται. Ακόμα και, ή ειδικά όταν το μήνυμα είναι καταφανώς παράλογο, μπορεί να ξυπνήσει βαθιά ριζωμένους φόβους και προκαταλήψεις.

Ενα τέλειο παράδειγμα συνέβη στα τέλη Αυγούστου του 2023, όταν ένας ιερέας γνωστός ως «πατέρας Αντώνιος» ράντισε τελετουργικά με αγιασμό ένα άγαλμα του Στάλιν ύψους 26 μέτρων στην περιοχή Πσκοφ της Ρωσίας. Αν και η Εκκλησία είχε υποφέρει στη διάρκεια της σταλινικής περιόδου, εξήγησε, «χάρη σε αυτό έχουμε πολλούς νέους ρώσους μάρτυρες και εξομολογητές στους οποίους προσευχόμαστε τώρα και που μας βοηθούν στην αναγέννηση της πατρίδας μας». Αυτή η λογική απέχει μόλις ένα βήμα από τον ισχυρισμό ότι οι Εβραίοι πρέπει να ευχαριστούν τον Χίτλερ για τη δημιουργία των συνθηκών που επέτρεψαν την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Αν αυτό ακούγεται υπερβολικό ή σαν κακόγουστο αστείο, σκεφτείτε ότι ορισμένοι εξτρεμιστές σιωνιστές που βρίσκονται κοντά στην ισραηλινή κυβέρνηση υποστηρίζουν ανοιχτά ακριβώς αυτή τη θέση.

Για να κατανοήσουμε την επιτυχία μιας τέτοιας διεστραμμένης επιχειρηματολογίας, θα πρέπει πρώτα να σημειώσουμε ότι στις ανεπτυγμένες χώρες οι αναταραχές και οι εξεγέρσεις τείνουν να ξεσπούν όταν η φτώχεια έχει υποχωρήσει. Οι διαμαρτυρίες της δεκαετίας του 1960 – από τους «68άρηδες» στη Γαλλία μέχρι τους χίπις και τους γίπις στις Ηνωμένες Πολιτείες – εκτυλίχθηκαν κατά τη διάρκεια της χρυσής εποχής του κράτους πρόνοιας. Οταν οι άνθρωποι ζουν καλά, καταλήγουν να επιθυμούν ακόμα περισσότερα.

Πρέπει επίσης να υπολογίσει κανείς το πλεόνασμα απόλαυσης που μπορεί να επιφέρει η κοινωνική και ηθική διαστροφή. Σκεφτείτε την πρόσφατη επίθεση του Ισλαμικού Κράτους στο Crocus City Hall στη Μόσχα, κατά την οποία σκοτώθηκαν 144 άνθρωποι: οι ρωσικές δυνάμεις ασφαλείας όχι μόνο παραδέχτηκαν ότι βασάνισαν τους υπόπτους που είχαν συλλάβει αλλά το επέδειξαν και δημόσια.

Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται στη Ρωσία. Στο Τενεσί ορισμένοι νομοθέτες θέλουν να επαναφέρουν τους δημόσιους απαγχονισμούς (και μάλιστα από δέντρα) για όσους τιμωρούνται με τη θανατική ποινή.

Πού τελειώνουν αυτές οι πράξεις; Και πώς μπορούν να φτάσουν οι «φυσιολογικοί» άνθρωποι στο σημείο να απολαμβάνουν τέτοια σαδιστικά θεάματα;

Η σύντομη απάντηση είναι ότι απαιτείται η μοναδική δύναμη κάποιου είδους μυθικού λόγου, θρησκείας ή ποίησης.

Η ποίηση παίζει σημαντικό ρόλο στο Ισραήλ. Στις 26 Μαρτίου η εφημερίδα «Haaretz» δημοσίευσε ένα άρθρο που εξηγούσε «πώς ο στρατός του Ισραήλ χρησιμοποιεί την εκδικητική ποίηση για να τονώσει το ηθικό». Μια ανθολογία που εκδόθηκε από τις ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις περιλαμβάνει ποιήματα που «εκφράζουν μια επιθυμία για εκδίκηση και παρουσιάζουν τις επιχειρήσεις στη Γάζα ως θρησκευτικό πόλεμο». Σε μια ανακοίνωση με την οποία ζητούσε την υποβολή προτάσεων, στις 13 Οκτωβρίου, ο ισραηλινός στρατός κάλεσε τους πιθανούς συμμετέχοντες «να ξεκινήσουν ένα ποιητικό ταξίδι και να αναζωπυρώσουν το σπουδαίο ισραηλινό πνεύμα», ώστε «να ανεβάσουν το ηθικό σε καιρό πολέμου».

Αξίζει να θυμηθούμε ότι η Γερμανία ήταν γνωστή ως η χώρα των Dichter und Denker (ποιητών και στοχαστών), πριν στραφεί προς τους Richter und Henker (δικαστές και εκτελεστές). Τι γίνεται όμως αν οι δύο εκδοχές μοιάζουν περισσότερο απ’ ό,τι φαίνεται; Αν ο κόσμος μας μετατρέπεται σταδιακά σε έναν κόσμο ποιητών και εκτελεστών, θα χρειαστούμε περισσότερους δικαστές και στοχαστές για να αντιμετωπίσουμε τη νέα τάση και να ανακτήσουμε τα ηθικά μας ερείσματα.

Ο Σλαβόι Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο European Graduate School, διεθνής διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Επιστημών Birkbeck του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, και συγγραφέας.