Mαζική ενημέρωση, τέλος

H αλήθεια είναι ότι τα πράγματα άλλαξαν στη συνέχεια. Στις ανεπτυγμένες χώρες, τουλάχιστον, ο κόσμος διάβαζε εφημερίδες, έβλεπε δελτία ειδήσεων, παρακολουθούσε την επικαιρότητα. Η ερευνητική δημοσιογραφία σημείωσε ξακουστές επιτυχίες, όπως ήταν το Γουότεργκεϊτ στις ΗΠΑ το 1972 (στην «Washington Post»), η αποκάλυψη της παρακολούθησης των τηλεφώνων στη Βρετανία το 2011 (στην «Guardian»), τα ρεπορτάζ της Ανα Πολιτκόφσκαγια στις αρχές της δεκαετίας του 2000 για τoν πόλεμο στην Τσετσενία και τη διαφθορά στη Ρωσία (στη «Novaya Gazeta»).

Κι ύστερα ήρθε το Internet και σκότωσε τα μέσα ενημέρωσης. Για ένα διάστημα πιστέψαμε ότι αυτό δεν ισοδυναμούσε και με το τέλος της ενημέρωσης: ο κόσμος μπορεί να μην αγοράζει εφημερίδες, λέγαμε, αλλά παρακολουθεί την επικαιρότητα από άλλα μέσα. Τώρα συνειδητοποιούμε ότι ούτε αυτό συμβαίνει. Το 2023, για πρώτη φορά, τo ποσοστό τηλεθέασης των ενημερωτικών και δορυφορικών καναλιών στις Ηνωμένες Πολιτείες έπεσε κάτω από το 50% του συνόλου: τη μάχη την κερδίζουν το Netflix και το YouTube. Σύμφωνα με τη Μeta, οι ειδήσεις αντιστοιχούν σε κάτω από το 3% του συνολικού περιεχομένου που βλέπουν οι χρήστες στο Facebook.

Η εποχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης φτάνει στο τέλος της, παρατηρεί ο Σάιμον Κούπερ στους «Financial Times». Επιστρέφουμε στην εποχή όπου οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ενημερώνονται για τίποτα. Κι αυτό συνοδεύεται από την κατάρρευση της εμπιστοσύνης. Είναι λογικό: οι πολίτες δεν έχουν κανέναν λόγο να αναθέτουν σε δημοσιογράφους τους οποίους δεν εμπιστεύονται να τους ενημερώνουν για πολιτικούς τους οποίους δεν εμπιστεύονται.

Οι ειδήσεις θεωρούνται πλέον κάτι βαρετό, καταθλιπτικό, επαναλαμβανόμενο. Οταν συμβαίνει βέβαια κάτι μεγάλο και σοβαρό, όταν ξεσπάει ένας πόλεμος ή εκδηλώνεται μια προσφυγική κρίση, το ενδιαφέρον στρέφεται προς τις περιοχές που πλήττονται και τους ανθρώπους που υποφέρουν. Αλλά αυτό δεν κρατάει πολύ. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ξεσήκωσε, συγκίνησε, εξόργισε, αλλά ενδιαφέρει πλέον όλο και λιγότερους. Η τρομοκρατική επίθεση της 7ης Οκτωβρίου στο Ισραήλ προκάλεσε σοκ, η εισβολή των ισραηλινών στρατευμάτων στη Γάζα είχε ως αποτέλεσμα να κλονιστούν βεβαιότητες και να διαταραχθούν ισορροπίες, εντέλει όμως όλα συνηθίζονται. Οι περισσότεροι πολίτες, ιδιαίτερα στη Δύση, αδιαφορούν πλέον για τους πολέμους – απλώς, όταν δέχονται σχετικές ερωτήσεις στις δημοσκοπήσεις, απαντούν με κάτι που σκέφτηκαν μόλις πέντε λεπτά πριν.

Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο να κλείνουν μέσα ενημέρωσης και να απολύονται δημοσιογράφοι (στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν χάσει τη δουλειά τους από το 2005 τα δύο τρίτα των δημοσιογράφων των εφημερίδων). Είναι και να αυξάνεται η αδιαφορία των πολιτών για τα κοινά, όπως δείχνει η όλο και μεγαλύτερη αποχή στις εκλογικές αναμετρήσεις. Είναι και να διευκολύνονται επιθέσεις κατά των θεσμών όπως αυτές που κάνει ο Ορμπαν στην Ουγγαρία. No news is bad news, όπως γράφει ο Κούπερ. Οχι μόνο για το δημοσιογραφικό επάγγελμα, αλλά και για τη δημοκρατία.

Κι επειδή πρέπει να λέγονται τα πράγματα με τ’ όνομά τους: κακό στη δημοκρατία κάνει και το να αντιμετωπίζεις ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ σαν να αποτελεί μέρος ενός πολέμου ή μιας συνωμοσίας εναντίον σου. Είτε το πολυσυζητημένο δημοσίευμα του «Βήματος» για τα Τέμπη ήταν «αποκάλυψη» είτε όχι, η κυβέρνηση όφειλε να απαντήσει επί της ουσίας, να εξηγήσει δηλαδή τι κινήσεις έκανε ή πρόκειται να κάνει για να βρεθεί ποιος παραποίησε στοιχεία. Αντί γι’αυτό, κρύφτηκε πίσω από ένα σενάριο περί συμφερόντων.

Υπάρχει σε αυτές τις συνθήκες μέλλον για την ερευνητική δημοσιογραφία; O Σαμ Τζόουνς, ανταποκριτής των «Financial Times» στο Βερολίνο, δίνει μια απροσδόκητη απάντηση: ναι, στο θέατρο! Τον περασμένο Απρίλιο έγινε στο Volkstheater της Βιέννης η πρεμιέρα της παράστασης Die Redaktion (Η Αίθουσα Σύνταξης), που βασίζεται στην έρευνα του περιοδικού «Dossier» για τις σχέσεις της κρατικής αυστριακής εταιρείας πετρελαίου και φυσικού αερίου OMV με τη Ρωσία. Οι παραστάσεις είχαν τέτοια επιτυχία, που το ίδιο θέατρο ανέβασε αυτόν τον μήνα και μια δεύτερη έρευνα του «Dossier», αυτή τη φορά για την κατάρρευση της αυτοκρατορίας του τιρολέζου δισεκατομμυριούχου Ρενέ Μπένκο.

Οταν ξεκίνησε την έρευνα για την OMV, ο διευθυντής του «Dossier» Φλόριαν Σκράμπαλ φορτώθηκε αρκετές αγωγές (SLAPP) στην πλάτη του. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι συνδρομητές, που τα προηγούμενα εννιά χρόνια δεν ήταν πάνω από 2.000, να αυξηθούν κατά 3.000 μέσα σε 20 ημέρες. Και η OMV έκανε πίσω.