ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΤΟΥΑΛΕΤΕΣ

Μεγάλη απήχηση είχε και στην Ελλάδα η νέα ταινία του Βιμ Βέντερς «Υπέροχες μέρες», που προέκυψε όταν κλήθηκε στο Τόκιο για την παραγωγή σειράς ταινιών μικρού μήκους για να προβληθούν οι ολοκαίνουργες δημόσιες τουαλέτες, που δημιουργήθηκαν με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2020. Ο Βέντερς γοητεύτηκε από τα «μικρά αυτά κοσμήματα», που πραγματοποιήθηκαν από σημαντικούς designers και αρχιτέκτονες, μεταξύ των οποίων και οι βραβευμένοι με το βραβείο Pritzker Ταντάο Αντο, Σιγκέρου Μπαν, Fumihiko Maki και Κένγκο Κούμα. Ηταν για αυτόν μια απρόσμενη πηγή έμπνευσης που τον οδήγησε να αφηγηθεί την απλότητα της ζωής του κεντρικού ήρωα της ταινίας, ενός καθαριστή τουαλετών του Τόκιο, που τις καθαρίζει λες και συντηρεί τη Μόνα Λίζα, και είναι ευτυχισμένος με τα ελάχιστα.

Η συγκινητική αυτή ταινία, με οδήγησε να αναζητήσω περισσότερα στοιχεία για αυτές τις 17 τουαλέτες στο Τόκιο, με δεδομένο ότι με απασχολεί, ιδιαίτερα ως αρχιτέκτονα, το χαμηλό επίπεδο των δικών μας τουαλετών που έχει ως αποτέλεσμα να βρίσκεται η Αθήνα στην τρίτη θέση στη λίστα με τις πιο βρώμικες και κακοσχεδιασμένες δημόσιες τουαλέτες στην Ευρώπη, μετά το Βερολίνο και το Λονδίνο.

Διαπίστωσα λοιπόν μέσα από δημοσιεύματα, ότι οι νέες τουαλέτες στο Τόκιο έχουν εγκατασταθεί κυρίως σε πάρκα, ανάμεσα σε κερασιές, σε ένα μικρό δάσος, δίπλα σε σταθμούς και κοντά σε ξενοδοχεία. Ενδιαφέρον έχουν οι στόχοι των μελετητών που επιδιώκουν να ξεπεράσουν τις παραδοσιακές αντιλήψεις ότι οι δημόσιες τουαλέτες είναι σκοτεινές, βρώμικες, δύσοσμες και ανθυγιεινές και στοχεύουν όπως ο Ταντάο Αντο, «αυτή η μικρή αρχιτεκτονική ως ένας χώρος άνετος και ασφαλής, να γίνει ένας τόπος στο αστικό τοπίο που προσφέρει τεράστια δημόσια αξία». Ή να αποτελεί μια παρέμβαση εύκολα ορατή, να λειτουργεί ως περίπτερο πάρκου ή να ενθαρρύνει περισσότερους ανθρώπους να τη χρησιμοποιούν.

Ενδιαφέρουσες και οι επιρροές των μελετητών που καθόρισαν το αρχιτεκτονικό αποτέλεσμα, ξεκινώντας από την Origata, την παραδοσιακή ιαπωνική μέθοδο συσκευασίας δώρου, που επηρέασε τον designer Nao Tamura, χρησιμοποιώντας παράλληλα έντονο κόκκινο χρώμα για το μεταλλικό κέλυφος για να προβάλει μια «αίσθηση επείγοντος» (βλ. φωτο). Επίσης οι πρωτόγονες ιαπωνικές καλύβες αποτέλεσαν το σημείο εκκίνησης της δημόσιας τουαλέτας στο πάρκο Ebisu, καθώς και τα μανιτάρια που φυτρώνουν στο κοντινό δάσος, αλλά και η σύγχρονη τεχνολογία. Παράλληλα έχουν επιλεγεί διαφορετικά γεωμετρικά σχήματα όπως το ορθογώνιο, το ημισφαιρικό και το κυκλικό. Κυκλική είναι και η πρόταση του Ταντάο Αντο που περιβάλλεται από μεταλλικές κάθετες και κεκλιμένες περσίδες (βλ. φωτο). Χρησιμοποιείται επίσης οξειδωμένος χάλυβας, αλλά και ξύλο κέδρου που επιλέγει ο Kengo Kuma, καθώς επίσης και οπλισμένο σκυρόδεμα. Αξιοποιώντας την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, ο Shigeru Ban εντάσσει περιμετρικά διαφανές γυαλί που γίνεται αδιαφανές όταν κλειδώνεται, με διαφορετικές αποχρώσεις. Αδιαφανές γυαλί πάνω στο οποίο έχουν αποτυπωθεί δέντρα, όπως και περσίδες αλουμινίου φιλτράρουν το φως και περιορίζουν την ορατότητα. Η τουαλέτα του Tomohito Ushiro διαθέτει μεγάλη οθόνη με 7,9 δισεκατομμύρια lighting patterns – όσο ο παγκόσμιος πληθυσμός – που αλλάζουν εικόνα συνεχώς. Ειδική περίπτωση αποτελεί η δυνατότητα ένταξης έργων τέχνης, όπως και η χρήση φωνητικών εντολών, καθώς και η ένταξη αξεσουάρ υψηλής τεχνολογίας. Τέλος, οι καμπίνες δεν διαχωρίζονται συνήθως ανά φύλλο αλλά είναι κοινές.

Η ελληνική πραγματικότητα. Εντυπωσιασμένος από αυτή την περιπλάνηση επέστρεψα στην ελληνική πραγματικότητα. Διαπίστωσα ότι στην Αθήνα από τις 70 δημόσιες τουαλέτες της δεκαετίας του ’50, σήμερα λειτουργούν μόνο 8-11 δημόσιες, 4-10 αυτοπλενόμενες και 26 μετακινούμενες χημικές, ενώ στους σταθμούς του μετρό οι τουαλέτες δεν είναι ανοιχτές για το κοινό, για λόγους ασφαλείας. Το βάρος το έχουν πάρει τα καταστήματα εστίασης, ενίοτε με δυσκολία πρόσβασης σε υπόγεια και πατάρια με δύσβατες σκάλες, και τα εμπορικά κέντρα που καλούνται να καλύψουν ένα μεγάλο κενό που θα έπρεπε οργανωμένα να προσφέρουν οι δήμοι. Ιδιαίτερα δε στην επαρχία και στους τουριστικούς προορισμούς δύσκολα βρίσκουμε τουαλέτες για ΑμεΑ, αλλά και στοιχειωδώς αξιοπρεπείς τουαλέτες όπου τα είδη υγιεινής και ο εξοπλισμός να έχουν τοποθετηθεί σύμφωνα με τις γνωστές στοιχειώδεις εργονομικές διαστάσεις (βλ. εικόνα). Συχνά στο πλαίσιο μιας προχειρότητας οι λεκάνες είναι σχεδόν κολλημένες στους πλαϊνούς τοίχους, και δεν μιλώ για την καθαριότητα που βέβαια μεγάλη ευθύνη έχουν και οι χρήστες. Εξακολουθεί να υπάρχει η λογική ότι η τουαλέτα αποτελεί δευτερεύοντα χώρο.

Πολλά πράγματα έχουν βελτιωθεί αλλά έχουμε ακόμη πολύ δρόμο. Ελπίζω το παράδειγμα του Τόκιο να ευαισθητοποιήσει τους δήμους και να αξιοποιήσουν τους αρχιτέκτονες, προκηρύσσοντας ακόμη και μικρούς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς για αξιοπρεπείς, καθαρές, ελκυστικές και περισσότερες δημόσιες τουαλέτες. Είναι θέμα πολιτισμού.