Και αιρετικός και κλασικός

Ο Δήμος Μούτσης ανήκει (κατά τη γνώμη μου) στη μεγάλη πρώτης γραμμής παρέα των δημιουργών του ελληνικού τραγουδιού. Κι επειδή το ελληνικό τραγούδι είναι το κορυφαίο γεγονός του ελληνικού μουσικού και ποιητικού πολιτισμού, ο Δήμος Μούτσης είναι ένας από τους πλέον επιδραστικούς έλληνες μουσικούς. Η καλλιτεχνική του διαδρομή διακρίνεται σε τρεις περιόδους: την περίοδο των τραγουδιών με επιρροές δημιουργικές από το λαϊκό τραγούδι, την περίοδο των ολοκληρωμένων (concept) έργων και την «ντιλανική» περίοδο – όπου δρα ως τραγουδοποιός, αναλαμβάνοντας συγχρόνως τη σύνθεση, τη στιχουργική και την ερμηνεία. Η ενορχηστρωτική του δεινότητα είναι (σε όλες τις περιόδους) λαμπρή. Ακούς και αμέσως αναγνωρίζεις τον ήχο του – την αποφασιστική συνύπαρξη ηλεκτρικών και παραδοσιακών ηχητικών πηγών, τους απρόσμενους ηχητικούς χρωματισμούς, τη χρήση εφέ που μας είναι γνώριμα κυρίως από δίσκους της ροκ μουσικής της εποχής της ψυχεδέλειας, με τα ηχοτοπία και τους πειραματισμούς μεγάλων συγκροτημάτων της διεθνούς σκηνής.

Δεν θα σταθώ σε μια καταγραφή των έργων και των δίσκων του με χαρακτήρα «δημοσιογραφικό». Προτιμώ να αναφερθώ σε βαθύτερες διαδρομές και αναζητήσεις του Μούτση. Ο «Αγιος Φεβρουάριός» του είναι το ένα από τα τρία θεματικά άλμπουμ που φωτίζουν το μείζον ποιητικό πρόσωπο του Μάνου Ελευθερίου (τα άλλα δύο εκείνης της εποχής είναι η «Θητεία» του Γιάννη Μαρκόπουλου και τα «Τροπάρια για φονιάδες» του Θάνου Μικρούτσικου). Στο «Φράγμα» του συνυπάρχει ο εξπρεσιονιστικός τόνος του Κώστα Τριπολίτη με την αποφασιστική επιλογή του Μούτση να τραγουδήσει ο ίδιος τα περισσότερα τραγούδια του. Και στο διαμάντι του, την ακόμη στο μισόφωτο «Τετραλογία» του (φαίνεται πως επιβεβαιώνεται το τραγούδι της συλλογής, που λέει «κι αν ο αέρας φυσά, δεν μας δροσίζει…» – με την ποίηση του Σεφέρη και τη θαυμαστή ερμηνεία του Μητσιά), ο Μούτσης στέκεται – χωρίς να υστερεί καθόλου – δίπλα στον «Επιτάφιο» του Θεοδωράκη, στον «Μεγάλο Ερωτικό» του Χατζιδάκι, στον «Θρήνο για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας» του Ξαρχάκου, στην «Τρίτη Ανθολογία» του Σπανού, στον «Σταυρό του Νότου» του Μικρούτσικου…

Ξεχωριστό και διακριτό ρόλο στον ήχο του Μούτση παίζει το βιολί. Οντας ο ίδιος βιολιστής, ξέρει να το χρησιμοποιεί μαγικά κι έτσι το όργανο αυτό (ειδικά στην «ντιλανική» φάση του συνθέτη) γίνεται σήμα αναγνωρίσιμο των ενορχηστρώσεών του. Στην περίοδο αυτή «Μια φυσαρμόνικα που κλαίει» συναντά το «Ονειρο» – δύο από τα αριστουργήματα της μουσικής μας. Είναι έτσι κι αλλιώς πολλά τα σπουδαία τραγούδια του, και έχουν αγαπηθεί από το ελληνικό ακροατήριο βαθιά. Μια προσωπική μου υπογράμμιση: «Η κορδέλα», σε στίχους του Γιάννη Λογοθέτη, ένα τρυφερό κομψοτέχνημα.

Γιατί ο Μούτσης δεν ασχολήθηκε περισσότερο με τη θεατρική και την κινηματογραφική μουσική; Αγνωστο. Θα του ταίριαζε σίγουρα – οι μουσικές του διατηρούν έντονη θεατρικότητα κι όταν τις ακούς εικόνες γεννιούνται αβίαστα μέσα σου. Εξίσου δεν επιχείρησε να συνδεθεί ευθέως με μια «κοινωνική» ή «πολιτική» προοπτική μέσα από το έργο του. Οι αναφορές υπάρχουν, διαυγείς αλλά υπόγειες.

Δεν αγαπήθηκε ως πρόσωπο όπως άλλοι, σύγχρονοι αλλά και νεότεροι συνάδελφοί του, είναι γεγονός. Εχει σημασία τελικά; Πιστεύω πως όχι, αφού το έργο μετράει και η κατάθεσή του. Η διαδρομή του έργου ως προς την παραγωγή του (δηλαδή η ιδιωτική περιπέτεια του δημιουργού) έχει την αξία της αλλά είναι ευάλωτη σε παρεξηγήσεις και παρερμηνείες.

Ηταν «δύσκολος» ο Μούτσης; Αυτή του η «δυσκολία» (αν υπήρξε τελικά) αφορά την ιδιωτική σφαίρα και θεωρώ πως συσκοτίζει αντί να φωτίζει το έργο αλλά τελικά και τον άνθρωπο. Στην καλλιτεχνική διαδρομή του Μούτση οφείλει ο ακροατής να αναζητήσει απαντήσεις. Και θα βρει πολλές, μαζί με περισσότερες ερωτήσεις: Το αίνιγμα των μεγάλων δημιουργών δεν λύνεται με εκλογικεύσεις και ρηχά συμπεράσματα.

Τον Μούτση τον αγαπούσε ο Γκάτσος, του δώρισε στίχους εξαίσιους. Δεν ήταν ο μόνος – αναφέρθηκα στον Ελευθερίου και στον Τριπολίτη. Είναι κι ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και άλλοι άξιόλογοι στιχουργοί που προίκισαν το έργο του. Κι εκείνος τους το ανταπέδωσε με μουσικές αντίστοιχες της δύναμης των στίχων.

Πολλά χρόνια ο Μούτσης υπήρξε «σιωπηλός». Δεν γνωρίζω αν σταμάτησε να γράφει ή έπαψε να δημοσιεύει (ελπίζω να συνέβη το δεύτερο και να αποκαλυφθούν κάποια σημαντικά έργα αυτής της «βουβής» περιόδου). Υπήρξε αυστηρός και αρκετές φορές προκλητικά «ειλικρινής» (κατά τη δική του οπτική) στις συνεντεύξεις του και στις δημόσιες παρεμβάσεις του. Δεν συμφωνώ με πολλά από όσα έχει πει. Δεν έχουν σημασία – ούτε η δική μου διαφωνία ούτε η δική του επιθετική πολλές φορές στάση. Η καλλιτεχνική κατάθεση μετράει, μόνο αυτή. Ολα τα υπόλοιπα είναι σεβαστά αλλά καθόλου δεσμευτικά – για την αποτίμηση μιας δημιουργικής ζωής κι ενός υποδειγματικού έργου.

Τελειώνω όπως ξεκίνησα: ο Δήμος Μούτσης ανήκει δικαιωματικά στους μεγάλους της ελληνικής μουσικής.

Ο Γιώργος Ανδρέου είναι συνθέτης και στιχουργός