Τα ανησυχητικά ευρήματα των ερευνών

Η στρατηγική ήττα της Κεντροαριστεράς μετά τις εθνικές εκλογές του Ιουνίου 2023 αποτελεί μια συχνή συζήτηση. Στρατηγική, καθώς το άθροισμα των ποσοστών της Κεντροαριστεράς, ΣΥΡΙΖΑ και ΠΑΣΟΚ (29,67%) υπολειπόταν σημαντικά του ποσοστού της ΝΔ (40,56%).

Ομως ο ελέφαντας στο δωμάτιο ήταν άλλος: η άνοδος της Ακροδεξιάς. Με τρία κόμματα εντός Κοινοβουλίου, «Σπαρτιάτες», Ελληνική Λύση και Νίκη, η Ακροδεξιά αθροίζει 12,82% σε μια κομβική μετατόπιση του άξονα Αριστεράς – Δεξιάς δεξιότερα..

Αυτό ισχύει σε επίπεδο κομμάτων. Ισχύει και σε επίπεδο κοινωνίας; Εγινε η κοινωνία μας πιο «δεξιά»;

Μια βασική παρανόηση σε αυτή τη συζήτηση είναι πως συνηθίζουμε να συζητούμε με όρους πολιτικής προσφοράς. Τονίζουμε δηλαδή τις κινήσεις των κομμάτων, όπως για παράδειγμα μετεγγραφές υποψηφίων ή τις τοποθετήσεις των πολιτικών αρχηγών. Το αποτέλεσμα των τελευταίων εκλογών αλλά και η απόσταση ανάμεσα στην εκλογική απήχηση των κομμάτων και την κομματική τους βάση φανερώνουν ακριβώς το αντίθετο.

Τον τόνο τον δίνει η πολιτική ζήτηση και όχι η προσφορά. Τι πιο χαρακτηριστικό από την επιτυχία δύο κομμάτων που κατόρθωσαν στις τελευταίες εκλογές την είσοδό τους στη Βουλή: η Νίκη και οι «Σπαρτιάτες». Σχηματισμοί με μηδενική προεκλογική προβολή. Μπορεί κάποιος να υποστηρίξει πως αυτά προέκυψαν από την πολιτική προσφορά, όπως η εμπνευσμένη ηγεσία ή οι κινήσεις τους;

Οχι. Η παρατήρηση της πρωτοκαθεδρίας της πολιτικής ζήτησης είναι σημαντική για τρεις λόγους.

Πρώτον, η περιορισμένη δυνατότητα των κομμάτων να θέτουν την ατζέντα τους. Η κοινωνία πορεύεται σε μια διάσταση από αυτά. Εχει τα δικά της προβλήματα, τις αγωνίες και την ερμηνεία της. Ο περιορισμένος ορίζοντας και η στενότητα ευκαιριών που συναντώνται σχεδόν σε όλα τα δημογραφικά στρώματα συνιστούν ένα εκρηκτικό μείγμα.

Δεύτερον, η απουσία καθαρού μηνύματος και η διαχειριστική αδυναμία. Τα εδραιωμένα κόμματα εμφανίζουν μια δομικού χαρακτήρα αδυναμία να πείσουν. Από τη μια επικαλούνται, ορθώς, την πολυπλοκότητα των προβλημάτων, ενώ από την άλλη δείχνουν επιλεκτική βούληση. Το ζήτημα της καταπολέμησης της ακρίβειας, για παράδειγμα, είναι πολύπλοκο και σύνθετο. Ομως πώς γίνεται στο ζήτημα της αναθεώρησης του άρθρου 16, παρά τη συνταγματική απαγόρευση, η ισχύς της βούλησης της κυβέρνησης να υπερβαίνει την ισχύ του δικαίου;

Τρίτον, οι κρίσιμες περιστάσεις. Το πολιτικό σύστημα, με την ευθύνη να βαρύνει την κυβερνητική πλειοψηφία στο ζήτημα της διερεύνησης του δυστυχήματος των Τεμπών, δεν στέκεται στο ύψος των περιστάσεων. Αντί μιας ολοκληρωμένης προσπάθειας κάθαρσης και αντιμετώπισης της άθλιας κατάστασης των συγκοινωνιών στη χώρα μας, παράγει μια εικόνα μεροληψίας και ευνοιοκρατίας. Αυτός ο κυνισμός τροφοδοτεί την αντισυστημική ψήφο. Και ως μήνυμα και ως τιμωρία.

Τα μέχρι στιγμής ευρήματα των ερευνών είναι ανησυχητικά. Στις επόμενες εκλογές είναι πιθανό να τρίβουμε τα μάτια μας, όχι για το ποιος θα είναι πρώτος ή σε ποια διαφορά θα κριθεί η δεύτερη ή η τρίτη θέση. Αλλά για ακόμη μία αναδιάταξη του ελληνικού κομματικού συστήματος. Κάποιοι ίσως τρίβουν τα χέρια τους. Φοβάμαι πως δεν θα είναι οι υποστηρικτές της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο Γιώργος Σιάκας είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Συμπεριφοράς στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και διευθυντής Ερευνών της Μονάδας Ερευνών Κοινής Γνώμης και Αγοράς του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας