Τα τοπία, «πρωταγωνιστές» του Λάνθιμου

Η ιδιοσυγκρασιακή σκηνοθετική και συγγραφική προσέγγιση του Γιώργου Λάνθιμου, καθώς συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του Ελληνικού Παράξενου Κύματος, ενός κινηματογραφικού κινήματος που εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και διακρίθηκε ως συνέπεια της κοινωνικο-οικονομικής και πολιτικής κρίσης της επόμενης δεκαετίας, μπαίνει στο μικροσκόπιο για μια αισθητική ανάλυση. Το ιταλικό αρχιτεκτονικό περιοδικό «Domus» ασχολείται με τον «ασεβή και πρωτοποριακό πειραματισμό του Γιώργου Λάνθιμου» και ανιχνεύει στο τοπίο και τα σκηνικά των ταινιών του τις νέες γλωσσικές και αισθητικές συμβάσεις που έχει παρουσιάσει.

Από το ασηπτικό περιβάλλον και την αρχιτεκτονική καθαρότητα της «Κινέττας» και του «Κυνόδοντα» οι μεσογειακοί συμπρωταγωνιστές στις ταινίες του Λάνθιμου με την πάροδο των ετών μεταναστεύουν. Καθώς οι παραγωγές του αυξάνονται σε κλίμακα, η φιλμογραφία του Λάνθιμου εμβαθύνει σε ξεχωριστούς και ανησυχητικούς αρχιτεκτονικούς χώρους. Αυτοί οι κόσμοι λειτουργούν ως εμπόδια, τα όριά τους μεγεθύνονται από την επιδέξια χρήση ευρυγώνιων φακών, ιδίως του ακραίου φακού με τα μάτια ψαριού, που συμπιέζουν και περιορίζουν τις δράσεις των χαρακτήρων.

«Κινέττα» (2005)

Το ξενοδοχείο στους Αγίους Θεοδώρους με την πισίνα, τον χώρο αναψυχής, τα γήπεδα τένις και την πίστα καρτ όπου γυρίστηκε η «Κινέττα» πρόσφατα ανακαινίστηκε. Ωστόσο ο φακός του Λάνθιμου πρόλαβε να αποτυπώσει μία χρωματική παλέτα που αποπνέει ψυχρή, χειμωνιάτικη ατμόσφαιρα. Τα δωμάτια του ξενοδοχείου απεικονίζονται λιτά με μπεζ αποχρώσεις, το μπαρ είναι επιπλωμένο με στοιχεία της δεκαετίας του ’70 και οι εξωτερικοί χώροι χαρακτηρίζονται από μια ερημική ατμόσφαιρα εμφατικά τονισμένη από το γυμνό σκυρόδεμα του κτίσματος. Η κάμερα χειρός, σε διαρκή κίνηση, αφήνει στον θεατή μια παρατεταμένη αίσθηση αποκλεισμού, ενισχύοντας τον εγκλεισμό.

«Κυνόδοντας» (2009)

Οι φράχτες εμφανίζονται διαρκώς σε αυτό το μοναδικό αφήγημα για την ελληνική οικογένεια. Ο σκηνοθέτης δείχνει την προτίμησή του στις τετράγωνες επιφάνειες, τόσο εμφανείς στις υφές των παραθύρων και στα πλακάκια της πισίνας. Οι εξωτερικοί χώροι της μονοκατοικίας δεν προσφέρουν ποτέ εκτεταμένη θέα, αλλά παραμένουν περιχαρακωμένοι, συνήθως από φράχτες και πανύψηλους τοίχους. Ο ολοκληρωτικός και δυστοπικός μικρόκοσμος του «Κυνόδοντα» υλοποιείται μέσα στην ανωνυμία μίας κατοικίας και ενός κήπου όπου ολοκληρώνεται η απώλεια της ταυτότητας του σύγχρονου ανθρώπου.

«Ο θάνατος του ιερού ελαφιού» (2017)

Η ταινία μεταφέρει επιδέξια στοιχεία της τραγωδίας του Ευριπίδη «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» στο σύγχρονο Σινσινάτι. «Καθώς ο Λάνθιμος απομακρύνεται σωματικά από την Ελλάδα, έρχεται παραδόξως πιο κοντά στις πολιτιστικές του ρίζες» παρατηρεί το «Domus». Στο ένα άκρο η δημόσια σφαίρα με ένα φουτουριστικό νοσοκομείο όπου ο χαρακτήρας του Κόλιν Φάρελ ασκεί την ιατρική. Στο άλλο άκρο η ιδιωτική σφαίρα με την πολυτελή αστική έπαυλη Murphy, διακοσμημένη με αμερικανικές ευαισθησίες της ανώτερης μεσαίας τάξης ανάμεσα σε λευκά ξύλινα έπιπλα κλασικού ύφους. Ενα κρεβάτι με ουρανό προβάλλει σκληρό στο κάδρο του σκηνοθέτη, απογυμνωμένο από τη λειτουργία της άνεσης. Τα πλάνα του συμπληρώνουν οι εμπριμέ κουρτίνες, οι ανεμιστήρες οροφής που σφυρίζουν διαρκώς, το καρέ δάπεδο της κουζίνας (μοτίβο που επανέρχεται στην «Ευνοούμενη») και τα τετράγωνα παράθυρα με πλέγμα που θυμίζουν εκείνα που είδαμε φευγαλέα στον «Κυνόδοντα»).

«Ο αστακός» (2015)

Το «σωφρονιστικό ξενοδοχείο» του «Αστακού» είναι μια κακοφωνία από κουρτίνες, χαλιά, ταπετσαρίες και παπλώματα. Τα χρησιμοποίησε σε αφθονία η σκηνογράφος Jaqueline Abrahams για να τονίσει τα όρια αυτού του σύμπαντος, το οποίο εντοπίστηκε σε τοποθεσίες της Ιρλανδίας, από το Δουβλίνο μέχρι τις κομητείες Κέρι και Κορκ. Οι εσωτερικοί χώροι είναι κυρίως αυτοί του ξενοδοχείου Eccles Hotel στο Glengarriff, ενώ οι εξωτερικοί χώροι αφορούν το Parknasilla Resort & Spa στο Derryquin. Σε αυτή την ταινία η αντιπαράθεση εξελίσσεται ανάμεσα στους χώρους του ξενοδοχείου με το δάσος και ο Λάνθιμος εισάγει ένα νέο στοιχείο στο οπτικό ρεπερτόριό του.

«Η ευνοούμενη» (2018)

Τοποθεσίες όπως η Κατοικία Χάτφιλντ στο Χερτφορντσάιρ, το Hampton Court Palace στο Σάρεϊ, όπως και το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης χρησιμεύουν ως σκηνικά. Το εσωτερικό της έπαυλης χαρακτηρίζεται από περίτεχνα σκαλισμένο ξύλο, περίτεχνα έπιπλα διακοσμημένα με φυτικά μοτίβα, πολυτελή υφάσματα που ντύνουν τους τοίχους, μεγαλοπρεπή τζάκια, κρεβάτια με ουρανό, εσοχές και γλυπτικά στοιχεία που ενισχύουν την αίσθηση της χλιδής. Ο Λάνθιμος χρησιμοποιεί τα αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία του αγγλικού αναγεννησιακού ρυθμού και τα επανερμηνεύει με τις ευρυγώνιες λήψεις και την κάμερα «μάτι του ψαριού». Η στυλιστική επιλογή του μεταδίδει τη βαθιά απομόνωση των χαρακτήρων που παγιδεύονται από την τυφλή και αδίστακτη φιλοδοξία τους στους κλειστούς χώρους.

«Poor things» (2023)

Η οδύσσεια της Μπέλα Μπάξτερ ξεκινά σε ένα σουρεαλιστικό βικτωριανό Λονδίνο που εμπλουτίζεται με σύγχρονες αποχρώσεις. Το πολυτελές σπίτι της Μπέλα είναι διακοσμημένο με εκκεντρικά έπιπλα, υπερμεγέθεις καρέκλες, ταβάνια διακοσμημένα με κολοσσιαία αφτιά, τις ιδιόρρυθμες εφευρέσεις του πατέρα της και έναν κήπο που κατοικείται από υβριδικά πλάσματα-κατοικίδια με σώμα κότας και κεφάλι μπουλντόγκ. Καθώς τολμά να προχωρήσει παραπέρα, τα ταξίδια της τη μεταφέρουν από τη Λισαβόνα στην Αλεξάνδρεια, στο Παρίσι και πίσω στο Λονδίνο, αρχικά λουσμένη σε ζωηρά χρώματα, πριν κατέβει σε πιο σκοτεινές σφαίρες ενόσω ξεδιπλώνεται η πραγματικότητα του κόσμου. Η Art Nouveau διαπλέκεται με την πανκ αισθητική φέρνοντας στην οθόνη ένα κολλάζ από οργανικά και ανατομικά στοιχεία μαζί με τη μπρουταλιστική αρχιτεκτονική και τα σύμπαντα των ζωγραφικών έργων των Εγκον Σίλε, Ιερώνυμου Μπος και Φράνσις Μπέικον. Αυτό το οπτικό αμάλγαμα κορυφώνεται σε έναν εξιδανικευμένο queer κήπο. Ενα καταφύγιο όπου ευδοκιμεί η απελευθερωμένη συνύπαρξη στυλ και χαρακτήρων. Ετη φωτός μακριά από το καταπιεστικό περιβάλλον του «Κυνόδοντα».