Το φαινόμενο «Μελίνα»

Τριάντα χρόνια μετά την αποδημία της Μελίνας Μερκούρη (6 Μαρτίου 1994) για μας, για μένα που συνεργάστηκα μαζί της, είναι ακόμη παρούσα κάθε στιγμή καλλιτεχνικής κυρίως επιστροφής στην ιστορία της χώρας. Δεν έχω γνωρίσει (κι έχω μεγάλη εμπειρία στην εξηντάχρονη θητεία μου στον πνευματικό βίο) πιο διάσημη γυναίκα με τόση οικειότητα, με τόση προσγείωση στα γήινα, τόση αφοσίωση στην όρεξη και τη βουλιμία για τρέχουσα χαρά της ζωής.

Τριάντα χρόνια μετά παραπέμπω σε ένα κείμενό μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Men’s look» του Σύλλα Κολλάτου, όσο ακόμα η Μελίνα ήταν ανάμεσά μας και μάλιστα ήδη πολιτικός της πρώτης γραμμής, ως υπουργός Πολιτισμού στις κυβερνήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου. Θα αναφερθώ στην τέχνη της στο θέατρο και αφήνω για άλλους ειδικούς την πολιτική της καριέρα. Το άρθρο μου είχε τίτλο «Η Διοτίμα από το Κρανίδι»: «[….] Η Μελίνα, όσο κι αν μεταφέρει στα νέα της καθήκοντα τη ζωτικότητά της, το ταμπεραμέντο της, το πείσμα και την αφοπλίζουσα πειθώ της, τώρα που ασκεί τη δραστηριότητά της σε έναν χώρο αδιανόητο για όλους εμάς που την αντικρύσαμε αλλιώς, σε άλλους καιρούς, ως πολιτικό πρόσωπο ανήκει στη μικρή ή μεγάλη ιστορία του τόπου, δηλαδή κρίνεται. [….] Ετσι λοιπόν η ιστορική Μελίνα, η πολιτικός Μελίνα, θα μείνει έξω από την εξομολόγηση, αφού θα πρυτανεύσει σ’ αυτήν η μνήμη, η συναισθηματική φόρτιση και η περίσσεια μιας ευφορίας που με κατέχει, όταν τη στοχάζομαι να στεγάζεται στον μύθο της. Προσπαθώ να συγκροτήσω αυτόν τον μύθο από τις καταθέσεις της προσωπικής μου μνήμης, αλλά πάλι είναι αδύνατο, γιατί ο μύθος της Μελίνας προϋπάρχει της μνήμης μου. Εχω την εντύπωση πως ανδρώθηκα μέσα σ’ αυτόν, όχι με την έννοια ενός ποσού χρόνου, αλλά μιας ποιότητας. Εχω την έμμονη ιδέα πως κάθε φορά που τη συναντούσα στις ειδήσεις, στις φωτογραφίες, στην οθόνη ή στη σκηνή, ήταν ένας έτοιμος μύθος που συγκατέβαινε και προσγειωνόταν στα δικά μας εδάφη από ένα περίσσευμα αγάπης κινημένος. Ηταν σαν να έρχεται από μακριά. Είχα τη μανία της ανάγνωσης. Νομίζω λοιπόν πως τη Μελίνα πρώτα τη διάβασα. Μυστήριο πράγμα – πρέπει να ήταν οι πρώτες κριτικές που πήρε και, αν θυμάμαι καλά, δεν ήταν ευνοϊκές. Πρέπει πάλι να το πω, διέκρινα πίσω από τις γραμμές των κριτικών μια αδιόρατη ζήλεια, σαν κάτι να στόμωνε την κριτική αμεροληψία. Νέα ηθοποιός, ήταν φυσικό να έχει ελαττώματα. Δεν τόνιζαν αυτά, αντίθετα τα προσπερνούσαν και έμεναν στο σκάνδαλο της εμορφιάς της. Τόνιζαν τη φυσική της χάρη, την ειδή της, λες και ήταν ελάττωμα. Μιλούσαν για το κορμί, για την κυματίζουσα ξανθή της χαίτη, λες και έπρεπε να ντρέπεται γι’ αυτά. Δεν της συγχωρήσανε το κάλλος. Διέκρινες έναν υπόγειο φθόνο, κι όμως όλοι, όσοι έγραφαν, ήξεραν καλά πως το κάλλος δεν είναι μια προνομία της φύσης, ένα ασυνείδητο φορτίο, ξέραν πως η ομορφιά πήγαζε από τον μέσα άνθρωπο. Επρεπε να ξέρουν πως το ψυχρό κάλλος δεν είναι αισθητικό, ούτε καν αισθητό, γίνεται αντιπαθές, απωθητικό. Επρεπε να ξέρουν πως αυτό το απαστράπτον κορίτσι, που εισέβαλε σαν καιομένη θημωνιά στην ελληνική σκηνή, δεν μπορούσε παρά να έχει τη φωτιά μέσα του. Η εξωτερική ομορφιά δεν είναι πυρ, αντίθετα, το πυρ ξεκινά από τα βάθη για να προσδώσει αίγλη και φέγγος στο φθαρτό σώμα. Ετσι ανακάλυψα τη Μελίνα. Μέσα από τον φθόνο των γραπτών.

Μου ερέθιζε τη φαντασία αυτή η μανική γυναίκα που προκαλούσε τα μάτια και τα σκανδάλιζε. Υστερα ήταν οι ειδήσεις από το Παρίσι. Καινούργιο σκάνδαλο. Μια Ελληνίδα πρωταγωνίστρια στη γαλλική σκηνή. Δεν υπάρχουν, παρά δύο διάσημα προηγούμενα, η Ελβίρα Ποπέσκο και η Μαρία Καζαρές. Ο γαλλικός σοβινισμός δημιουργεί ένα συμπαγές τείχος γύρω από κάθε ξένο. Είναι η εποχή που ακόμη η Γαλλία πίστευε στον πολιτικό της μύθο. Δεν είχε παραδοθεί, όπως συνέβη αργότερα, από ανάγκη, ταπεινωμένη, στις ξένες αξίες. Δεν υπήρχε ακόμη Ιονέσκο και Μπέκετ, Μνιούσκιν και Πήτερ Μπρουκ. Δεν υπήρχε Ξενάκης, Αξελός και Πουλαντζάς, δεν είχε γίνει αποδεκτός ο Καζαντζάκης. Η Μελίνα θριάμβευε στο πιο γαλλικό θεατρικό είδος, την κομεντί, και στον πιο σοβινιστικό χώρο των Γάλλων, τη γαλλική γλώσσα. Δεν ήταν λοιπόν μόνο η ομορφιά, η φλόγα τώρα ξεπηδούσε ακράτητη και η φλόγα βέβαια δεν ήταν η εντελής γνώση μιας ξένης γλώσσας. Στο θέατρο δεν φτάνει να ξέρεις τη γλώσσα, πρέπει να βρίσκεις τον εσώτατο ρυθμό της, πρέπει να γεύεσαι τη λέξη, να φτάνεις ως το μεδούλι της. Η Μελίνα δεν είχε κατακτήσει μόνο τα μάτια, είχε κυριεύσει και τα αφτιά. Η παρουσία της επέβαλλε μια γοητεία, δημιουργούσε ένα μυστηριώδες ρευστό. Ηταν μια έλξη που απέπνεε η σωματική της ακτινοβολία. Αυτές οι ειδήσεις, πάντα παρακλητικές της φαντασίας, συγκράτησαν συνεχώς τον μύθο της μέσα μου, χωρίς να την έχω δει ποτέ. Κάποτε γύρισε στην πατρίδα, κουβαλώντας πια τον μύθο της. Την είδα στο θέατρο, και σε μπουλβάρ και σε Τεννεσσή Ουίλλιαμς και στον “Κορυδαλλό” του Ανούιγ και στον “Μάκβεθ”. Θα πω την αλήθεια, δεν έχω συγκρατήσει άλλα πράγματα από την υπόκρισή της. Δεν μπορώ να πω πως θυμάμαι μια σημαίνουσα στάση, έναν τονισμό, μια αισθητική, έναν κώδικα. Δεν τη θυμάμαι ούτε μια στιγμή στη Λαίδη Μάκβεθ, κι όμως δεν μπορώ να την ξεχάσω. Κρατώ στη μνήμη μου εντυπώσεις οπτικής ευφορίας, απτικές. Θα ‘λεγα πως διατηρώ κάποια αδιόρατη διέγερση της όσφρησης. Σαν να κατέβαινε στην πλατεία (όχι, λάθος, σαν να ανέβαινε στον εξώστη) μια ερεθιστική ευωδιά, ένα ερωτικό άρωμα, καμωμένο κάπου στην Ανατολή. Η εντύπωση στην κομματιασμένη, αλλά συνεκτική ύλη, είναι η βεβαίωση πως πάνω στη σκηνή υπήρχε συνεχώς παρούσα μια τηλαυγής προσωπικότητα. Πέρα από την υποκριτική, πέρα από τις θεατρικές τεχνικές, πέρα από τη σύμβαση που συνδέει τη σκηνή με την πλατεία.

Ηταν η τέλεια ενσάρκωση του θήλεος, που ξεπερνούσε το ένδυμα, το θεατρικό κοστούμι από τον πλαστό χαρακτήρα. Ξεχείλιζε, παραληρούσε, ταραζόταν, κυμάτιζε, άλλοτε αίθριο, άλλοτε σκιασμένο από μιαν αδιόρατη συννεφιά. Διέκρινες μια πρόσκληση σε ταξίδι στα Κύθηρα και μια απειλή. Πρέπει να το πω. Η Μελίνα στη σκηνή προκαλούσε έναν υπαρξιακό τρόμο. Δεν ήταν η ομορφιά, δεν ήταν η χάρη, δεν ήταν η βαθιά, σχεδόν υγρή, φωνή που έλιωνε τα φωνήεντα και δάγκωνε τα σύμφωνα. Ηταν ο ρυθμός μιας ευρωστίας, κάθε κύτταρό της εκφωνούσε την κατάφαση για ζωή. Διέκρινες σε κάθε ματιά, σε κάθε χειρονομία, μια όρεξη, ένα πάθος ζωής. Φάνταζε σαν αδηφάγο ερπετό, μόλις γυρίζει από το ποτάμι, γεμάτο αυτοπεποίθηση, χωρίς φαρμάκι, αλλά λείο, εύστροφο και θαυμαστά πολύχρωμο, ξαπλωμένο στον ήλιο. Υστερα ήρθαν οι ταινίες, η “Στέλλα”, το “Ποτέ την Κυριακή”, “Ο Χριστός ξανασταυρώνεται”, “Φαίδρα”, ήταν ωραίες ταινίες, αλλά τις επέβαλε εκείνη. Τους είχε διοχετεύσει κάτι από τα υγρά της, κάτι από την αείρροη προσωπικότητά της, κάτι από την παγανιστική φύση της, κάτι από εκείνο το ένστικτο ζωής, το αφελές, κι όμως βαθιά σοφό, κάτι από την ιστορία της αιώνιας θηλύτητας. Το πέρασμά της αιφνιδίαζε τον φακό και τον πυρπολούσε. Ποιος μπορεί να θυμηθεί τώρα μια σκηνή της; Ακόμη ανεκδοτολογικά έμεινε η τελευταία σκηνή της “Στέλλας” και θυμόμαστε τον Φούντα. Κι όμως, όλα γίνονταν γιατί υπήρχε αυτή, όλα ξεκίναγαν απ’ αυτήν και όλα σ’ αυτήν κατέληγαν. Οχι βέβαια γιατί είχε τον πρώτο ρόλο, όχι γιατί το ήθελε ο συγγραφέας ή ο σκηνοθέτης της, αλλά γιατί την είχε ερωτευτεί ο φακός. Κι όταν απουσίαζε από το πλάνο, ο φακός εκείνη έψαχνε και με την προσμονή πως σε λίγο κάπου θα φανεί, συνέχιζε να αποτυπώνει τον κόσμο. Ασκούσε έναν απροσδιόριστο, αλλά έντονο μαγνητισμό και στους ευαίσθητους προκαλούσε μιαν ταραχή, έναν τρόμο και συχνά έναν πανικό φόβο. Αυτή τη γοητεία την ασκούσε και στη ζωή. Θα ήταν το ’60 ή το ’61, μακάρια ακόμα η Υδρα. Φοιτητές, με τα κορίτσια μας, φτάσαμε για Σαββατοκύριακο στο νησί του Αργοσαρωνικού. Εκεί, στο καφενείο-ουζάδικο, που έχει μνημειώσει σε ένα χαρακτικό του ο Τάσσος, μια παρέα ξεφάντωνε με δυο-τρεις ντόπιους. Η Μελίνα, ο Ντασσέν, ο Μάνος Χατζιδάκις, κάποιοι άλλοι άγνωστοι σε μας. Καθίσαμε, άφραγκοι σε μια πεζούλα παρέκει και μας συνεπήρε εκείνο το πρόσωπο, εκείνη η βαθιά φωνή, που τραγουδούσε και γέλαγε σαν τον χείμαρρο. Τότε είδα για πρώτη φορά να σπάνε πιάτα και ποτήρια. Ηταν η Μελίνα που το έκανε. Δεν είχε αυτή η χειρονομία θράσος, προπέτεια, δεν ήταν μια περιφρόνηση του πλούτου, δεν ήταν μια καταστροφή. Είχε το κρυφό νόημα μιας δικαιοσύνης πρωτόγνωρης ή πρωτόγονης, αν θέλετε, μια θεία δίκη. Ηταν μια θυσία του υλικού στον βωμό του ενθουσιασμού. Ετσι καθώς ξεφάντωνε ανάμεσα σε λόγιους και λαϊκούς, μου έδωσε την εντύπωση μιας Διοτίμας, όχι τόσο ποιητικής, αλλά εν τούτοις εξίσου μαντικής.

Θαρρείς πως, όπως η Σωκρατική εκείνη μάντισσα που δασκάλεψε τον φιλόσοφο στα μυστικά του έρωτα, η Μελίνα, σωματική και ρευστή ταυτόχρονα, χειραγωγούσε την παρέα, την προκυμαία, την Υδρα ολόκληρη προς τους αναβαθμούς της ερωτικής εμπειρίας. Με μια διαφορά. Η αρχαία Διοτίμα οδηγούσε τον Σωκράτη στο ερωτικό απόλυτο, η νέα χειραγωγούσε την παραλία στα ερωτικά απτά. Με την ίδια, όμως, ερωτική τελετουργία. Ακολούθησαν το “Γλυκό πουλί της νιότης” στο Θέατρο Τέχνης, ύστερα ήρθαν τα σκοτεινά χρόνια, η δράση της σε όλο τον κόσμο, το πάθος της για ελευθερία, που αφουγκραζόμαστε κολλημένοι στα ραδιόφωνα. Ηρθε η Μεταπολίτευση και μαζί η πολιτική. Με κάποιες ρωγμές έλαμψε πάλι το φως: “Οπερα της πεντάρας”, “Μήδεια”, “Γλυκό πουλί της νιότης” (τώρα με σκηνοθέτη τον Ντασσέν), “Ορέστεια” (στην Επίδαυρο με το Θέατρο Τέχνης και σκηνοθέτη τον Κουν). Τώρα ήμουν πια επαγγελματίας κριτικός, είχα τη γνώμη μου για τις συγκεκριμένες υποκρίσεις της. Στο βάθος υπήρχε πάντα εκείνος ο παλιός τρόμος, ανάμεικτος με δέος και ζήλια, γι’ αυτό το φυσικό φαινόμενο. Στη Δικτατορία βρέθηκα πεταμένος στο Κρανίδι Αργολίδος. Στενός τόπος, κλειστοί άνθρωποι, οι πιο παλιοί μιλούσαν ακόμα τα αρβανίτικα. Αγορές απ’ όπου απουσίαζε σχεδόν η γυναίκα, ανδροκρατικές κοινωνίες. Τα σπίτια χαμένα από τους υψηλούς τοίχους. Είναι η πατρίδα των προγόνων της Μελίνας, εκεί γεννήθηκε ο παππούς της. Ε, η Μελίνα, αυτόν τον κόσμο τον ανέτρεψε, σχεδόν τον εκδικήθηκε, άνοιξε την καρδιά της, έριξε τα τείχη, έγινε γυναίκα-άξονας ζωής και τρόπος ζωής. Ακόμη ένα σκάνδαλο αυτού του τόπου.  Γι’ αυτό τη φθονούσαν, τη ζήλευαν και ήταν κρυφά όλοι αφοπλισμένοι από τη γοητεία της. Τόλμησε την ομορφιά και ομόρφυνε την τόλμη».