Καταψηφίζοντας τον Χάντινγκτον

To 1993 ο Σάμιουελ Χάντινγκτον είχε δημοσιεύσει ένα πολύκροτο άρθρο, στο οποίο υποστήριζε πως η Ιστορία δεν τελείωσε με την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Πως η ανθρωπότητα, αντίθετα, έχει μπει σε μια νέα εποχή, όπου οι συγκρούσεις του μέλλοντος θα είναι πολιτιστικές. «Η θεμελιώδης πηγή συγκρούσεων σε αυτόν τον νέο κόσμο», έγραφε, «δεν θα είναι κυρίως ιδεολογικές ή κυρίως οικονομικές. Οι μεγάλες διαιρέσεις της ανθρωπότητας και η κυρίαρχη πηγή των συγκρούσεων θα είναι πολιτιστική… Η σύγκρουση μεταξύ πολιτισμών θα είναι η νεότερη φάση στην εξέλιξη των συγκρούσεων στον σύγχρονο κόσμο».

Η προφητεία του Χάντινγκτον είχε προκαλέσει παντού παθιασμένες συζητήσεις και είχε ξεσηκώσει πολλές αντιρρήσεις. Μα πουθενά όσο στην Ελλάδα. Γιατί εδώ θεωρήθηκε βαριά προσβολή στο έθνος και την ιστορία του η άποψη, που στο ίδιο άρθρο υποστηριζόταν, πως η πιο σημαντική διαχωριστική γραμμή στην Ευρώπη είναι το «όριο της δυτικής χριστιανοσύνης κατά το έτος 1500». Οτι υπάρχει δηλαδή μια διαχωριστική γραμμή που αρχίζει από τα σύνορα Φινλανδίας – Ρωσίας, κόβει την Ουκρανία στα δύο, χωρίζει τη Σλοβενία και την Κροατία από την υπόλοιπη Γιουγκοσλαβία και φυσικά αφήνει έξω τα Βαλκάνια. Και την Ελλάδα.

Οι λαοί βόρεια και δυτικά της γραμμής, κατά τον Χάντινγκτον, προτεστάντες ή καθολικοί, «έχουν συμμετάσχει στις κοινές εμπειρίες της ευρωπαϊκής ιστορίας – Αναγέννηση, Μεταρρύθμιση, Διαφωτισμός, βιομηχανική επανάσταση». Νότια και ανατολικά της γραμμής βρίσκονται λαοί, ορθόδοξοι και μουσουλμάνοι, που δεν μετείχαν, παρά μόνον επιπόλαια, της ευρωπαϊκής εμπειρίας, «είναι λιγότερο αναπτυγμένοι οικονομικά και πιο δύσκολα μπορούν να αναπτύξουν προχωρημένα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα».

Το παράδοξο ήταν οι πιο παθιασμένοι επικριτές της «γραμμής Χάντινγκτον», ως προσβλητικής για το έθνος, ήταν εκείνοι που κατά βάθος συμφωνούσαν μαζί του. Αποστρέφονταν τη Δύση και θεωρούσαν ότι πράγματι η Ορθοδοξία, ως πολιτιστικό στοιχείο, ορίζει και την πολιτική μας ταυτότητα και τη θέση μας στον κόσμο. Οτι είναι ασυμβίβαστη, για παράδειγμα, με τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Και, προφανώς, υπαγορεύει, με τους όρους της εποχής, να ταχθούμε με τους ορθόδοξους αδελφούς στον γιουγκοσλαβικό εμφύλιο.

Εχουν περάσει χρόνια πολλά από τότε και όλες οι προφητείες των πρώτων χρόνων της μεταψυχροπολεμικής εποχής έχουν υποστεί πια τη δοκιμασία όχι μόνον της επιστημονικής συζήτησης αλλά και της ιστορίας και της πολιτικής πράξης. Και η θέση της Ελλάδας στον κόσμο έχει γίνει πια αποδεκτό από το σύνολο των κομμάτων που έχουν δοκιμαστεί στην εξουσία, ΝΔ, ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ, ότι δεν υπαγορεύεται από την πολιτιστική ιδιοπροσωπία μας. Οσο υπαρκτή και σημαντική κι αν είναι αυτή.

Μα καθώς παρακολουθούσα τη συζήτηση της Πέμπτης στη Βουλή, είχα την εντύπωση ότι ζούμε ένα ριμέικ της παλιάς εκείνης συζήτησης. Κι ότι η ψηφοφορία για την ισότητα στον γάμο, πέρα από το θέμα αυτό καθ’ εαυτό,  θα μπορούσε να διαβαστεί και ως ψηφοφορία επί της πνευματικής και πολιτικής ισχύος της ξεχασμένης εκείνης «γραμμής Χάντινγκτον». Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, που μεγάλα διεθνή Μέσα διάλεξαν να προβάλουν την είδηση, δίνοντας έμφαση στο γεγονός ότι η Ελλάδα είναι «η πρώτη ορθόδοξη χώρα που νομιμοποίησε τον πολιτικό γάμο των ομόφυλων ζευγαριών».

Η ψηφοφορία της Πέμπτης, φυσικά, δεν είχε μόνον αυτή την «ιστορική» διάσταση. Είχε και μια απολύτως σύγχρονη, επίκαιρη. Καθώς οι δυτικές κοινωνίες, όλες σχεδόν, ζουν την εποχή του «μεγάλου φόβου», μια εποχή μετάβασης, ακραίων ανισοτήτων, διακινδύνευσης και κοινωνικής ανασφάλειας, τα «ταυτοτικά ζητήματα» και προπάντων ο φόβος του «άλλου», του διαφορετικού, μπορεί εύκολα να γίνει εργαλείο πολιτικής ενδυνάμωσης ενός ρεύματος ριζοσπαστικής, αντισυστημικής, εθνικιστικής και, οπωσδήποτε αντιδημοκρατικής, Ακροδεξιάς. Οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Ιταλία και η Γερμανία αποδεικνύουν πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει αυτή η εργαλειοποίηση. Γι’ αυτό και έχει μεγάλη σημασία η απόκρουσή της από ένα «μέτωπο δημοκρατίας», ένα «μέτωπο λογικής» έστω, όσο έντονος κι αν είναι ο εσωτερικός ανταγωνισμός των πολιτικών δυνάμεων που θα μπορούσαν να το απαρτίζουν. Και έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία να αντιστέκονται αυτές οι πολιτικές δυνάμεις στον πειρασμό να κολακεύουν τις θέσεις των εχθρών της φιλελεύθερης δημοκρατίας, να μισοαποδέχονται τις ιδέες τους, με την κουτοπόνηρη δικαιολογία ότι έτσι, τάχα, μπορεί να τις εξουδετερώνουν.

Υστερόγραφο πρώτο: Μου έκανε εντύπωση και πάλι, στη συζήτηση της Πέμπτης, η ευκολία με την οποία τα κόμματα της Κεντροαριστεράς πέφτουν στην παγίδα να υπογραμμίζουν και να αναδεικνύουν ως ύψιστο αντιπολιτευτικό επιχείρημα τις εσωτερικές αντιδράσεις που η κυβέρνηση της ΝΔ συναντά κάθε φορά που επιχειρεί ένα εκσυγχρονιστικό βήμα. Μου έκανε εντύπωση πως οι εκπρόσωποί τους στη Βουλή βιάστηκαν να αναδείξουν τις αντιρρήσεις Σαμαρά ως αντιπολιτευτικό τους όπλο. Μόνο που, στον βαθμό που η κεντρομόλος δύναμη της εξουσίας και η έλλειψη, προς το παρόν, εναλλακτικής κυβερνητικής πρότασης συγκρατεί τις όποιες εσωκομματικές αντιρρήσεις και δυσαρέσκειες εντός των ορίων της κομματικής νομιμοφροσύνης, το να ποντάρει η αντιπολίτευση στις αντιρρήσεις αυτές και να τις προβάλει, την κάνει, στο τέλος της ημέρας, να διαφημίζει τη «στρατηγική της τριγωνοποίησης» που τόσο συστηματικά ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπηρετεί. Δεν μπορεί να μην αντιλαμβάνονται ότι ενώ μοιάζει να τον αποδομούν, στ’ αλήθεια τον ενισχύουν.

Υστερόγραφο δεύτερο: Μου έκανε εντύπωση, επίσης, ο τρόπος με τον οποίο ο Πρωθυπουργός χρησιμοποίησε την πολιτικά τολμηρή υποστήριξη σε ένα όντως φιλελεύθερο μέτρο, ως επιχείρημα που διαψεύδει την κριτική που διατυπώνεται για την ταχύτητα ή τη διαφάνεια με την οποία προχωρά στην Ελλάδα η διερεύνηση σοβαρών υποθέσεων όπως οι υποκλοπές, τα Τέμπη ή η Πύλος. Προφανώς αντιλαμβάνεται ότι η χρήση της φιλελεύθερης τόλμης ως υπερασπιστικού επιχειρήματος έναντι τέτοιων κατηγοριών, κινδυνεύει να τη διαψεύσει.