Να προειδοποιεί κανείς ή να μην προειδοποιεί (τους θεατές);

Πριν από λίγες ημέρες ο διάσημος ηθοποιός Ρέιφ Φάινς τάχθηκε με δηλώσεις του στο BBC κατά των προειδοποιήσεων προς τους θεατές πριν από την έναρξη μιας παράστασης σχετικά με περιεχόμενο που ενδεχομένως τους ενοχλήσει. «Πιστεύω ότι ο αντίκτυπος του θεάτρου είναι να σοκάρει, να ενοχλεί. Δεν νομίζω ότι πρέπει να είσαι προετοιμασμένος για αυτά τα πράγματα», είπε ο 61χρονος ηθοποιός με αφορμή την παράσταση «Μακμπέθ», στην οποία πρωταγωνιστεί. Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι δεν αναφέρεται σε εφέ που θα μπορούσαν να επηρεάσουν το κοινό, όπως τα φώτα που αναβοσβήνουν έντονα. Το «Νσυν» απευθύνθηκε σε τρεις καλλιτέχνες για να διατυπώσουν την άποψή τους σχετικά με το ζήτημα, που έχει και ελληνικές προεκτάσεις.

Λένα Παπαληγούρα

ηθοποιός

«Υπάρχει ένα ζήτημα με τις σκηνές βίας»

Οι λόγοι που συνήθως οι συντελεστές μιας παράστασης ενημερώνουν και προειδοποιούν τους θεατές για το τι θα συναντήσουν στην αίθουσα είναι για να προφυλαχθούν όσοι είναι ενδεχομένως ευάλωτοι. Πολλές φορές τα ειδικά εφέ που χρησιμοποιούνται στις παραστάσεις, κάποιες συχνότητές τους για παράδειγμα, είναι ιατρικά επιβεβαιωμένο ότι ίσως προκαλέσουν σοβαρό πρόβλημα σε άτομα που πάσχουν από επιληψία. Ή χρησιμοποιείται καπνός που κάποιος μπορεί – πάντα για ιατρικούς λόγους – να μην το αντέχει. Οπότε είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει σήμανση για το τι θα δει όποιος παρακολουθήσει το έργο. Είναι θέμα υγείας και δεν εμπίπτει στο καλλιτεχνικό πεδίο, οπότε είναι απαραίτητο να διευκρινίζεται από την αρχή.

Επίσης υπάρχει ένα ακόμη ζήτημα: το κατά πόσο μια παράσταση είναι κατάλληλη ή όχι όταν εμπεριέχει σκηνές βίας. Αν για παράδειγμα αυτές οι σκηνές αφορούν αποκεφαλισμό ή ευνουχισμό. Κάθε χώρα έχει διαφορετικά ηλικιακά όρια όταν αντιμετωπίζει τέτοιες περιπτώσεις. Από εκεί και πέρα για τη σκηνοθετική προσέγγιση που αφορά το γυμνό ή τις σεξουαλικές σκηνές δεν θεωρώ ότι είναι αναγκαίο να υπάρχει ενδελεχής ενημέρωση. Πιστεύω ότι κάθε σκηνή, κάθε οργανισμός που ανεβάζει ένα έργο κρίνει κατά περίσταση για το τι ενημέρωση θα παρέχει πριν από τη θέαση. Συνδέεται αυτή η επιλογή και με το πού απευθύνεται το έργο – ο τρόπος ουσιαστικά που ανεβαίνει –, κάτι που γίνεται κατά κάποιο τρόπο ξεκάθαρο και οι θεατές μπορούν να έχουν εικόνα και ν’ αποφασίσουν αν θέλουν να το δουν ή όχι. Φυσικά, αν μια παράσταση περιέχει γυμνό, δεν θεωρώ ότι πρέπει να κοινοποιηθεί διότι για μένα είναι ένα ακόμη κοστούμι.

Γιώργος Νανούρης

σκηνοθέτης

«Δεν μπορούμε να αποκλείουμε
την έκπληξη και το ξάφνιασμα»

Η μόνη προειδοποίηση που γνωρίζω μέσα στα χρόνια είναι για το strobe light, το φως που αναβοσβήνει, για τα άτομα που πάσχουν από επιληψία ή έχουν κάποιο πρόβλημα με τα μάτια τους, οπότε θα πρέπει να το γνωρίζουν. Αυτή την ενημέρωση μπορώ να την κατανοήσω και φυσικά πρέπει να υπάρχει. Τώρα για το τι είναι το έργο και πώς το παρουσιάζει ο κάθε σκηνοθέτης δεν θεωρώ ότι πρέπει να γίνονται ενημερώσεις. Αλλωστε είναι από την αρχή γνωστό το θέμα, οπότε ο θεατής έχει την ευθύνη αν θέλει να το δει ή όχι. Αν πας να δεις μια παράταση όπως το «Σαλό», είσαι προετοιμασμένος για το τι θα παρακολουθήσεις. Δεν νομίζω ότι απαιτείται κάποια ιδιαίτερη αναφορά από τους συντελεστές της παράστασης. Επίσης δεν μπορούμε να βάζουμε στην άκρη το στοιχείο της έκπληξης και του ξαφνιάσματος που είναι βασικά στοιχεία στη λειτουργία του θεάτρου.

Κάτι άλλο που ενδεχομένως προκύψει από τη λεπτομερή ενημέρωση των θεατών είναι η δημιουργία προσδοκίας. Θεατές, λόγου χάρη, που τους αρέσει η βία και τους προειδοποιήσεις γι’ αυτό, ίσως να απογοητευτούν αν δεν είναι στον βαθμό που περίμεναν να υπάρχει. Και αυτό παρασύρει και τη συνολικότερη εικόνα που σχηματίζουν για το έργο. Δεν θεωρώ ότι υπάρχει νόημα στις προειδοποιήσεις – εκτός ορισμένων εξαιρέσεων – διότι μπαίνουμε σε έναν φαύλο κύκλο τού τι πρέπει και τι δεν πρέπει. Εξασθενεί ένα βασικό στοιχείο της τέχνης που είναι η ελευθερία. Υπάρχουν βέβαια και κάποιες περιπτώσεις που από τις αντιδράσεις του κοινού δημιουργείται η ανάγκη της προειδοποίησης. Οπως στην «Κατερίνα» που είχε μια σκηνή αποβολής. Οι έγκυοι που είχαν δει την παράσταση είχαν αναστατωθεί, οπότε θεωρήσαμε σωστό να το επισημάνουμε. Υποτίθεται ότι το θεατρόφιλο κοινό είναι ενήμερο, διαβάζει για το έργο που θέλει να παρακολουθήσει, το θέμα που πραγματεύεται, την παράσταση και τους συντελεστές. Η προσέγγιση του κάθε σκηνοθέτη είναι υπόθεση δική του, δεν χρειάζεται να λογοδοτεί για τον τρόπο που θ’ ανεβάσει ένα έργο. Εκτός αν μια παράσταση είναι ακατάλληλη για ανηλίκους, οπότε εκεί θα πρέπει να τονιστεί.

Θέμελης Γλυνάτσης

σκηνοθέτης

Το κοινό απέναντι στον «ιερό τρόμο»

Ας ξεκινήσουμε με την εννοιολογία της έκφρασης που επικαλέστηκε ο διάσημος άγγλος ηθοποιός Ρέιφ Φάινς για να στηλιτεύσει τις ενοχικές – φοβικές προειδοποιήσεις θεατρικών οργανισμών για το περιεχόμενο μιας παράστασης (και αξίζει να σημειωθεί πως το έναυσμα για τη συζήτηση αυτή ξεκίνησε με ερώτηση δημοσιογράφου στον Φάινς για τον «Μακμπέθ» του Σαίξπηρ): trigger warning. Η έκφραση επικράτησε τη δεκαετία του 1960 κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ για να περιγράψει ερεθίσματα (triggers) που οδηγούσαν βετεράνους που υπέφεραν από διαταραχή μετατραυματικού στρες να «επιστρέψουν» και να βιώσουν ξανά την τραυματική εμπειρία.

Δύο στοιχεία ας συγκρατήσουμε: το στοιχείο του πολέμου και το στοιχείο του τραύματος. Παρότι η θεωρία πως ένα τραύμα μπορεί να βιωθεί εκ νέου σε ένα πλαίσιο εκτός της συνθήκης που το προκάλεσε προέρχεται από τη νευρολογία του 19ου αιώνα, η δημοφιλής χρήση της έκφρασης trigger warning ξεκινά σε φεμινιστικές ιστοσελίδες με σκοπό να προειδοποιήσει τους/τις αναγνώστες/αναγνώστριες για το περιεχόμενο εξομολογήσεων που είχαν να κάνουν κυρίως με εμπειρίες θυμάτων σεξουαλικής βίας.

Συνοψίζοντας, από μια ορολογία που περιέγραφε μια ψυχική αντίδραση σε ένα παλαιό (πολεμικό) τραύμα, έχουμε φτάσει σε μια (κατασκευασμένη) υπερευαισθητοποίηση και υπερευαλωτότητα του κοινού (ο Φάινς στην ίδια συνέντευξη απαντά πως το σύγχρονο κοινό «has gone soft») ενώπιον της πρώτης ύλης της τραγωδίας, της εμπειρίας δηλαδή μιας μεταφυσικής εγκατάλειψης του ανθρώπου σε ένα αδυσώπητα βίαιο σύμπαν. Το κοινό πλέον προσδιορίζεται και αυτοπροσδιορίζεται από μια νεφελώδη θυματοποίηση, η οποία βρίσκεται ανά πάσα στιγμή στα πρόθυρα αναζωπύρωσης ενός εξίσου ασαφούς τραύματος. Εδώ είναι που κανείς οφείλει να επιστρέψει στον Αριστοτέλη: μήπως, τελικά, στον περίφημο ορισμό της τραγωδίας ο φόβος, το έλεος και εν τέλει η κάθαρση βασίζονται στην αναζωπύρωση αυτή, η οποία μέσα στο καθ’ όλα ασφαλές περιβάλλον μιας θεατρικής παράστασης επιτρέπει στο κοινό, τόσο συναισθηματικά όσο και πνευματικά, να ανασύρει τον «ιερό τρόμο» για τον οποίο μιλούν όλοι οι τραγικοί συγγραφείς, από τον Αισχύλο μέχρι τη Σάρα Κέιν; Εν κατακλείδι: τόσο οι καλλιτέχνες όσο και το κοινό πρέπει να στεκόμαστε γενναίοι ενώπιον της φιλοσοφίας της σκληρότητας στην τέχνη.