ΟΔΟΔΕΙΚΤΕΣ ΣΤΟΝ ΝΕΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ

Πρώτη Συνάντηση, Αθήνα 1964 Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο.

Δεύτερη συνάντηση, Λονδίνο, 1969 Oedipus Rex

Τρίτη συνάντηση, Παρίσι, 1975, Salo ou les cent-vingt journées de Sodome

Τέταρτη συνάντηση, Αθήνα 12-20 Σεπτεμβρίου, 2018, διοργάνωση αφιερώματος Pier Paolo Pasolini, ο Μεγάλος Αιρετικός, με 17 ταινίες.

Τι αποκάλυψη! για ένα νεαρό παιδί αυτή η τόσο απέριττη αφήγηση του Ευαγγελίου. Η λιτή γραφή, η απίστευτη ομορφιά και η εκ νέου ερμηνεία σκηνών όπως ο χορός της Σαλώμης, η φλογερή παρουσία του Χριστού μένουν χαραγμένα στη μνήμη. Δεν μπορούσα να υποψιαστώ πόσο o διάλογος Μαρξισμού και Χριστιανισμού θα με απασχολούσε στη μετέπειτα ζωή μου.

Λονδίνο, είμαι φοιτήτρια και πηγαίνω με μικρή παρέα συμφοιτητών σε έναν κινηματογράφο στην Μπέικερ Στριτ και βυθίζομαι σε μια συγκλονιστική εμπειρία. Η μεταφορά της τραγωδίας στο τραχύ αφρικανικό τοπίο, οι συγκλονιστικές ερμηνείες του Φράνκο Τσίτι και της Συλβάνα Μάνγκανο θα χαραχθούν στη μνήμη μου. Ο Παζολίνι είχε προχωρήσει την αρχική σύλληψη του Κακογιάννη που βγάλει την Ηλέκτρα έξω από τα παλάτια στην Κερατέα της Αττικής να συναναστρέφεται τους αγρότες. Η μεταφορά του ιταλού σκηνοθέτη μεταγράφει τη δράση στο Μαρόκο και απαλλάσσει την αναπαράσταση της αρχαιότητας από τις εμμονές του ρομαντισμού: ένα άνυδρο αφρικανικό τοπίο είναι οι Δελφοί και η Θήβα μια πολύχρωμη αφρικανική μητρόπολη. Ενθουσιάζομαι και θέλω να πάω στην Ιταλία να δουλέψω με τον Παζολίνι.

Παρίσι: Τρέχω με ανείπωτη προσμονή να παρακολουθήσω την τελευταία ταινία, Σαλό, του δολοφονημένου μου δασκάλου. Δεν ντρέπομαι να ομολογήσω ότι αρρωσταίνω και αναγκάζομαι να φύγω από την αίθουσα. 1976, τότε γεμάτοι ελπίδες για τη Μεταπολίτευση, δεν μπορούσαμε να φανταστούμε ότι το αβγό του φιδιού επωάζεται ξανά…

Αθήνα, 2018: Στο αφιέρωμα για τον Παζολίνι στην ταράτσα της «Λαΐδας» στον κινηματογράφο της Ταινιοθήκης της Ελλάδος, κατατέθηκε από εμένα και άλλες/ους διανοουμένους μια πρόταση για την ερμηνεία του έργου μεγάλου αιρετικού του κινηματογράφου και της πολιτικής.

Ανακαλύπτω ξανά τη Ρικότα (1962) και το Ορνια και πουλάκια (1966) και συνειδητοποιώ τι εννοούσε ο δημιουργός όταν έλεγε ότι ο νεορεαλισμός και η ιστορική περίοδος της Αντίστασης, και των μεγάλων προσδοκιών για τον κουμμουνισμό έχουν ξεπεραστεί και ότι οι ταινίες του εισάγουν ένα νέο είδος ρεαλισμού. Συγχρόνως στα Ορνια… συναντούμε μια «ιδεολογική ειρωνεία» που, όπως λέει ο ίδιος προκλήθηκε από τη γρήγορη μετάβαση στη βιομηχανική επανάσταση στην Ιταλία, και «προκάλεσε μια ιδεολογική κρίση, η οποία απείλησε τη θέση του μαρξισμού και συγχρόνως συνέβαλε σε και μια βαθιά πολιτιστική αλλαγή». Θυμάμαι τα λόγια του Νινέτο Ντάβολι που είχε έρθει προσκαλεσμένος της Ταινιοθήκης στην Αθήνα, για το σχόλιο του Παζολίνι αφού είδαν μαζί το Τελευταίο ταγκό στο Παρίσι: «Η ταινία αυτή έχει μια ψεύτικη εικονοκλαστική διάσταση. Θα γυρίσω εγώ μια ταινία που θα δείξει την πραγματική δαιμονική δύναμη της σεξουαλικής εκμετάλλευσης». Και έτσι γεννήθηκε το Σαλό ή 100 μέρες στα Σόδομα.

Η Μαρία Κομνηνού είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνιολογίας και Πολιτικής Επικοινωνίας ΕΚΠΑ, πρόεδρος του ΔΣ της της Ταινιοθήκης της Ελλάδος