Η εμπλοκή της τέχνης {LF}με το πολιτικό

Σε μια εποχή που το αβγό του φιδιού εκκολάπτεται ξανά διεθνώς, η κριτική διερεύνηση της ρίζας του φασισμού αποτελεί καθήκον για κάθε πολιτικά ανήσυχο καλλιτεχνικό οργανισμό, όπως η Εθνική Λυρική Σκηνή.

Επειτα από τη Νεκρή πόλη, ανατριχιαστική αναψηλάφηση της πρωτοφασιστικής έκφρασης στο πεδίο της έμφυλης επιβολής, η Εναλλακτική Σκηνή φιλοξενεί την πρώτη πανελλήνια θεατρική παρουσίαση ενός από τις κορυφαία επιτεύγματα της καλλιτεχνικής ανατομίας της εσώτερης λογικής του φασισμού: του κύκνειου άσματος του Πιερ Πάολο Παζολίνι Σαλό, 120 ημέρες στα Σόδομα, ανάθεση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στον εικονοκλάστη σκηνοθέτη Αρη Μπινιάρη και μια διακεκριμένη καλλιτεχνική ομάδα. Αυτή η θρυλική, ανυπόφορη σύντηξη της άνευ ορίων φαντασίας του Μαρκήσιου ντε Σαντ με τη δημιουργική προσέγγιση του Παζολίνι βρίσκει στην Εναλλακτική Σκηνή έναν ιδανικό χώρο για να ξεδιπλωθεί, καθώς η εμπλοκή της τέχνης με το πολιτικό αποτελεί μείζονα προτεραιότητα αυτού του τολμηρού και ασυμβίβαστου πολιτιστικού κρατήρα που η ΕΛΣ καλλιεργεί με συνέπεια εδώ και επτά χρόνια.

Ωστόσο, το ενδιαφέρον του εγχειρήματος δεν εξαντλείται στη ζωντανή παρουσίαση του παζολινικού σύμπαντος. Με αφορμή τις παραστάσεις του Σαλό, το κοινό της ΕΛΣ θα έρθει αντιμέτωπο με μια ρηξικέλευθη χειρονομία, το πρώτο άνοιγμα του οργανισμού σε ένα κατεξοχήν πολιτικό και κριτικό σύγχρονο μουσικό ρεύμα: αυτό της ραπ. Το Salò: The Concert, συναυλία με τη συμμετοχή σημαντικών νέων καλλιτεχνών της ελληνικής ραπ σκηνής, αποτελεί μια περαιτέρω απόδειξη τόσο της διαρκούς επιδραστικότητας του στοχασμού του Παζολίνι όσο και της ακάματης ανησυχίας της ΕΛΣ για έναν ανοιχτό διάλογο, χωρίς αποκλεισμούς και στεγανά, με κάθε γόνιμη φωνή του σήμερα.

Συνομιλία με τον εαυτό του

(Από την ιταλική εφημερίδα Corriere della sera, 25 Μαρτίου 1975.

Μετάφραση: Γιώργος Κατσαντώνης)

Tι γίνεται με το Σαλό;

Είναι αλήθεια ότι το Σαλό θα είναι μια σκληρή ταινία, τόσο σκληρή που -υποθέτω- θα πρέπει να αποστασιοποιηθώ από αυτήν, να προσποιηθώ ότι δεν την πιστεύω και να παίξω κάπως ψυχρά…

Γιατί;

Μια σκληρή ταινία θα ήταν άμεσα πολιτική: επομένως ανειλικρινής. Ίσως αισθάνθηκα λίγο προφητικά ότι το πιο ειλικρινές πράγμα μέσα μου, εκείνη τη στιγμή, ήταν να κάνω μια ταινία για το σεξ του οποίου η χαρούμενη διάθεση θα ήταν ένα αντιστάθμισμα –όπως πράγματι ήταν– της καταπίεσης: ένα φαινόμενο που επρόκειτο να τελειώσει για πάντα. Η ανοχή θα έκανε σύντομα το σεξ θλιβερό και εμμονικό. Στην Τριλογία ανακάλεσα τα φαντάσματα των χαρακτήρων από τις προηγούμενες ρεαλιστικές μου ταινίες. Χωρίς να καταγγέλλω πλέον, προφανώς, αλλά με μια τόσο βίαιη αγάπη για τον χαμένο χρόνο, έτσι ώστε να αποτελεί καταγγελία όχι κάποιας συγκεκριμένης ανθρώπινης κατάστασης, αλλά ολόκληρου του (κατ’ ανάγκη επιτρεπτού) παρόντος. Βρισκόμαστε τώρα μέσα σε αυτό το πλέον μη αναστρέψιμο παρόν: έχουμε προσαρμοστεί. Η μνήμη μας είναι πάντα κακή. Βιώνουμε λοιπόν αυτό που συμβαίνει σήμερα, την καταστολή της ανεκτικής εξουσίας, η οποία, από όλες τις καταπιέσεις, είναι η πιο αποτρόπαια. Δεν υπάρχει πια τίποτα χαρούμενο στο σεξ. Οι νέοι άνθρωποι είναι είτε άσχημοι είτε απελπισμένοι, είτε κακοί είτε ηττημένοι.

Αυτό θέλετε να εκφράσετε στο Σαλό;

Δεν ξέρω. Αυτή είναι η εμπειρία. Φυσικά δεν μπορώ να την αγνοήσω. Πρόκειται για μια κατάσταση του νου. Είναι αυτό που πλανάται στις σκέψεις μου και αυτό που υποφέρω προσωπικά. Αυτό λοιπόν είναι ίσως αυτό που θέλω να εκφράσω στο Σαλό. Η σεξουαλική συνεύρεση είναι μια γλώσσα – αυτό, όσον αφορά εμένα, ήταν σαφές και ξεκάθαρο ειδικά στο Θεώρημα: τώρα οι γλώσσες ή τα νοηματικά/σημειωτικά συστήματα σημείων αλλάζουν. Η γλώσσα ή το νοηματικό σύστημα του σεξ έχει αλλάξει στην Ιταλία μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, ριζικά. Δεν μπορώ να είμαι έξω από την εξέλιξη οποιασδήποτε γλωσσικής σύμβασης στην κοινωνία μου, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής. Το σεξ σήμερα είναι η ικανοποίηση μιας κοινωνικής υποχρέωσης, όχι μια απόλαυση ενάντια στις κοινωνικές υποχρεώσεις. Ως εκ τούτου, η σεξουαλική συμπεριφορά είναι ακριβώς ριζικά διαφορετική απ’ ό,τι είχα συνηθίσει. Για μένα, επομένως, το τραύμα ήταν (και είναι) σχεδόν ανυπόφορο.

Βασικά, όσον αφορά το Σαλό…

Το σεξ στο Σαλό είναι μια αναπαράσταση ή μεταφορά αυτής της κατάστασης που ζούμε αυτά τα χρόνια: το σεξ ως υποχρέωση και ασχήμια.

Μου φαίνεται, ωστόσο, ότι υπάρχουν και άλλες προθέσεις μέσα σας, λιγότερο εσωτερικές ίσως, αλλά πιο άμεσες…

Ναι, και αυτές είναι που θέλω να προσεγγίσω. Εκτός του ότι είναι μια μεταφορά για την υποχρεωτική και απεχθή σεξουαλική σχέση που η ανοχή της καταναλωτικής εξουσίας μας κάνει να ζούμε αυτά τα χρόνια, όλο το σεξ στο Σαλό -και υπάρχει σε τεράστια ποσότητα- είναι επίσης αλληγορία για τη σχέση της εξουσίας με εκείνους που υπόκεινται σε αυτήν. Με άλλα λόγια, είναι η αναπαράσταση (ενδεχομένως ονειρική) αυτού που ο Μαρξ [Marx] αποκαλεί μετατροπή του ανθρώπου σε εμπόρευμα, δηλαδή η αναγωγή του ανθρώπινου σώματος σε πράγμα (μέσω της εκμετάλλευσης). Έτσι, το σεξ καλείται να παίξει έναν τρομακτικό μεταφορικό ρόλο στην ταινία μου. Ακριβώς το αντίθετο από την Τριλογία.

Aλλά οι 120 μέρες των Σοδόμων δεν διαδραματίζονται στο Σαλό το 1944;

Ναι, στο Σαλό. Έχω πάρει ως σύμβολο αυτής της εξουσίας που μετατρέπει τα άτομα σε αντικείμενα (όπως στις καλύτερες ταινίες του Μίκλος Γιάντσο, για παράδειγμα) τη φασιστική εξουσία και στην προκειμένη περίπτωση τη δημοκρατική εξουσία. Αλλά, πράγματι, πρόκειται για ένα σύμβολο. Αυτή η αρχέγονη εξουσία διευκολύνει την αναπαράστασή μου. Στην πραγματικότητα, αφήνω σε ολόκληρη την ταινία ένα ευρύ κενό περιθώριο, το οποίο διευρύνει αυτή την αρχέγονη εξουσία, η οποία εκλαμβάνεται ως σύμβολο κάθε εξουσίας, και καθιστά όλες τις πιθανές μορφές της προσιτές στη φαντασία… Κι έπειτα… Ιδού: είναι η εξουσία που είναι αναρχική. Και, συγκεκριμένα, ποτέ η εξουσία δεν ήταν πιο άναρχη απ’ ό,τι κατά τη διάρκεια της Δημοκρατίας του Σαλό.

Ένας κόσμος στο τέλος του

Το κύκνειο άσμα του Πιερ Πάολο Παζολίνι [Pier Paolo Pasolini] έρχεται να ταράξει κοινό και κριτικούς με το ζοφερό, βίαιο σύμπαν του σε μια εποχή που το συλλογικό θυμικό επιθυμούσε διακαώς να ξεπεράσει και να ξεχάσει τις σκοτεινές μέρες της φασιστο-ναζιστικής κατοχής. Τριάντα χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο πολυσχιδής σκηνοθέτης επιχειρεί να ανασυνθέσει την κατακερματισμένη μνήμη, αποφεύγοντας την ιστορική αναπαράσταση, αλλά δημιουργώντας μια σπάνια ποιητική αλληγορία που αποκαλύπτει την τρομακτική ανθεκτικότητα του ολοκληρωτισμού και την πιθανότητα μιας νέας θανατηφόρας μετάλλαξής του, που δεν είναι άλλη από τον καπιταλισμό. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο σκηνοθέτης σε συνέντευξή του: «Νομίζω ότι ο καταναλωτισμός χειραγωγεί και βιάζει τα σώματα όχι περισσότερο και όχι λιγότερο από τον ναζισμό. Η ταινία μου αντιπροσωπεύει αυτή τη δυσοίωνη σύμπτωση μεταξύ καταναλωτισμού και ναζισμού» (Πιερ Πάολο Παζολίνι, Κείμενα – Συνεντεύξεις – Επιστολές – Η δολοφονία, επιλογή – μετάφραση – σχόλια: Γιάννης Η. Παππάς, 24 Γράμματα, 2022)…

Ο θεματικός πυρήνας της δραματουργίας είναι η ανεξέλεγκτη βία και ο ολοκληρωτισμός. Δύο στοιχεία που εμπεριέχουν και συμπληρώνουν το ένα το άλλο. Ο θάνατος είναι ο συντριπτικός παράγοντας αυτής της συνειδητοποίησης. Γιατί είναι μη αναστρέψιμος… Τι απομένει μετά την καταστροφή; Η καταγραφή της βίας σε καμία περίπτωση δεν εξουδετερώνει τους μηχανισμούς παραγωγής της. Νεοφασιστικά μορφώματα και υφέρπουσες ναζιστικές ιδεολογίες επιβιώνουν σε κάθε εποχή, τόσο στην εποχή που ο Παζολίνι γυρίζει την ταινία, τη δεκαετία του 1970, όσο και στις σύγχρονες κοινωνίες. Ο Ιταλός δημιουργός επιλέγει να τοποθετήσει τη δράση του Σαλό λίγο πριν το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν το τέρας του φασιστο-ναζισμού είναι έτοιμο να υποστεί μια μεγάλη συντριπτική ήττα.

Έλενα Τριανταφυλλοπούλου

(Από το σημείωμα της δραματολόγου στο πρόγραμμα της παράστασης)

Το «Σαλό, 120 ημέρες στα Σόδομα» είναι ανάθεση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και η παράσταση στην Εναλλακτική Σκηνή βασίζεται στην ομότιτλη ταινία του Παζολίνι. Ανεβαίνει σε σκηνοθεσία Αρη Μπινιάρη 10, 11, 14 – 18, 21 -25, 28 και 29 Φεβρουαρίου, 1 – 3, 6 – 10 Μαρτίου. Κατάλληλη για ηλικίες άνω των 18 ετών (περιέχει σεξουαλικές σκηνές, βία και γυμνά σώματα). Μετάφραση, δραματουργία, διασκευή: Α. Μπινιάρης, Ελενα Τριανταφυλλοπούλου. Μουσική σύνθεση: Τζεφ Βάγγερ. Σκηνικά: Μικαέλα Λιακατά. Ερμηνεύουν: Κώστας Μπερικόπουλος, Ιωάννα Μαυρέα, Αγορίτσα Οικονόμου, Γιάννης Κότσιφας, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Εβίτα Αγαΐτση, Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, Γιώργος Ζιάκας, Απόστολος Καμιτσάκης, Νάντια Κατσούρα, Μάριος Κρητικόπουλος, Λένα Μποζάκη, Εύη Οικονόμου, Ειρήνη Τσέλλου, Γιάννης Χαρκοφτάκης και Κώστας Phoenix. Παράλληλα θα πραγματοποιηθεί σειρά συναυλιών με τίτλο Salò: The Concert με τη συμμετοχή καλλιτεχνών της ελληνικής ραπ σκηνής, στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, στο ΚΠΙΣΝ, στις 18, 25 Φεβρουαρίου και στις 3 Μαρτίου.