Μια πλούσια σκηνική ιστορία

Σήμερα θα κάνω μια ιστορία των δικών μου απόψεων για τη συνταρακτική διεθνώς ελληνική προσφορά στην ερμηνεία του αρχαίου δράματος. Σε όλο τον κόσμο στο αρχαίο δράμα είναι θέμα ρεπερτορίου και σπάνια αναφορά στην ιστορία του θεάτρου. Στην Ελλάδα είναι κληρονομιά και καθήκον των κληρονόμων να αναδείξουν τα έργα της πνευματικής τους ιστορίας. Η παγκόσμια κριτική μας εφοδίασε με έξοχες μελέτες, αλλά μόνο στην Ελλάδα το αρχαίο δράμα έγινε ιστορικό βίωμα. Είναι καλό και γόνιμο να επανερχόμαστε και να εκτιθέμεθα στην πολιτιστική σκηνή.

Ο «Προμηθέας» του 1974

Το 1974 το Εθνικό Θέατρο παρουσίασε στην Επίδαυρο τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου, σε σκηνοθεσία του Τάκη Μουζενίδη και με βασικούς πρωταγωνιστές, τον Μάνο Κατράκη και την Αννα Συνοδινού. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Ο Προμηθέας δεν είναι αθώος. Αν είναι, τραγωδία δεν υπάρχει, ούτε κάθαρση. Αν δεν κατανοήσουμε την ποιότητα της Υβρεως του Θεού, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε σε ερμηνεία. Το δράμα κινείται σε ένα πεδίο αναφοράς θεϊκό. Η λύση του αντιστοιχεί στο πεδίο των τιμών, που απεικονίζονται στο θέατρο, στους θεατές. Η ανυπακοή του Προμηθέα δεν εξαντλείται στην τιμωρία του, ούτε το πείσμα του τελειώνει στο πρόσωπό του. Η φωτιά βρίσκεται πια στα χέρια των ανθρώπων, σαν το προπατορικό αμάρτημα. Η πράξη του Προμηθέα στον ελληνικό μύθο αντιστοιχεί με την πράξη του Φιδιού στον εβραϊκό, και στους δύο μύθους το ΜΗΛΟΝ και η ΦΩΤΙΑ είναι η γνώσις. Δεν αγνοώ, ούτε υποτιμώ τις ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ αναγνώσεις. Φοβάμαι, όμως, πως δεν είναι πρωτογενείς. Η λογική ερμηνεία απομυθοποιεί την τραγωδία και τελικά την απλουστεύει, τη μετατρέπει από ΓΝΩΣΗ σε ΓΝΩΜΗ, από ΛΟΓΟ σε ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΙΑ. Ο Μαρξ αγαπούσε ιδιαίτερα τον “Προμηθέα” και η προσφιλής μέθοδός του της αναστροφής των μεθόδων τροφοδότησε ένα μέρος της σύγχρονης ερμηνείας. Ετσι πολλοί, αντί να εξηγούν την πολιτική με τον μύθο, ερμηνεύουν τον μύθο με την πολιτική. Πληρώνουμε ακόμη τον φόρο μας στη γερμανική ιδεαλιστική μέθοδο πως η Αδράστεια είναι, τάχα, “προσωποποίηση της θείας οργής”.

Οσο αυτές τις μυθικές ΟΝΤΟΤΗΤΕΣ θα τις παίρνουμε για σύμβολα, το τραγικό ρίγος θα βρίσκεται μακριά μας πολύ. Η Ανάγκη και η Αδράστεια και η Μοίρα δεν είναι ουσιαστικά που ανέβηκαν στον κόσμο των συμβόλων. Είναι ΟΝΤΑ που έπεσαν στη φτώχεια του λεξιλογίου. Οταν έγινε αυτό, πέθανε η τραγωδία. Οταν τις ξανασυναντήσουμε στην πρώτη τους κατάσταση, θα συνταχθούμε με τον μύθο και θα σωθούμε».

Ο «Προμηθέας» του 1979

Το 1979 τον αισχύλειο «Προμηθέα» σκηνοθέτησε και ερμήνευσε, και πάλι στην Επίδαυρο με το Εθνικό Θέατρο ξανά, ο μέγιστος πρωταγωνιστής μας Αλέξης Μινωτής. Τα σκηνικά και τα κοστούμια ήταν του Βασίλη Φωτόπουλου, η μουσική του Γιώργου Κουρουπού, η χορογραφία της Μαρίας Χορς. Δίπλα στον Μινωτή – Προμηθέα, η Ιώ της Ελένης Χατζηαργύρη. Εγραφα τότε στο «ΒΗΜΑ»: «Εχουν περάσει περίπου 80 χρόνια από τότε που ο Θωμάς Οικονόμου στο “Βασιλικό Θέατρο” και ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος στη “Νέα Σκηνή” αποπειράθηκαν να αναγνώσουν την αρχαία τραγωδία, εγκαινιάζοντας τα δύο παράλληλα ποτάμια μιας σύγχρονης ερμηνευτικής, το κλασικότροπο και το λαϊκότροπο. Πάνε 60 ακριβώς χρόνια από τότε που ο Φώτος Πολίτης με τον Αιμίλιο Βεάκη έστησαν την παράσταση του “Οιδίποδα Τυράννου” (1919), 50 χρόνια από τότε που οι Σικελιανοί υλοποίησαν τα οράματα του Αγγελου (1927) και ο Φώτος Πολίτης την ίδια χρονιά σκηνοθετούσε “Εκάβη” στο Παναθηναϊκό Στάδιο με τη Μαρίκα Κοτοπούλη, 47 χρόνια από τον “Αγαμέμνονα” του Πολίτη, με την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου (1932), 30 χρόνια από την “Ορέστεια” του Δημήτρη Ροντήρη με την Κοτοπούλη (1949), 25 από τον “Ιππόλυτο” του Ροντήρη που θεμελίωσε τα Επιδαύρια (1954), 14 χρόνια από τους “Πέρσες” του Κάρολου Κουν (1965), 80 χρόνια από τις “Νεφέλες” του Γεωργίου Σουρή (1919), 43 από τον “Πλούτο” του Κουν (1936), 28 χρόνια από τις “Νεφέλες” του Σωκράτη Καραντινού (1951), 23 από τις “Εκκλησιάζουσες” του Αλέξη Σολομού (1956), 20 χρόνια από τους “Ορνιθες” του Κουν (1959), τις πολυσυζητημένες, 10 χρόνια από τις “Εκκλησιάζουσες” του Σπύρου Ευαγγελάτου (1969). Καιρός του σπείρειν, καιρός του θερίζειν. […]

Κίνδυνος παρανάγνωσης

Ο κ. Μινωτής αποπειράθηκε για δεύτερη φορά, μετά το 1963, να διαβάσει σκηνικά τον “Προμηθέα Δεσμώτη”. Πρέπει να πω ότι θεωρώ αξιόλογες και νηφάλιες τις θεωρητικές του μελέτες πάνω στο πρόβλημα, το ιδεολογικό και το δραματουργικό, αυτού του συμπαντικού κειμένου. Η θεολογία του Αισχύλου από τη μια και η σκηνική πυκνότητα της τραγωδίας του από την άλλη συγκροτούν ένα δυσδιάκριτο πλέγμα αιτημάτων και όχι προβλημάτων, καθόσον υποχρεώνουν τον ερμηνευτή να δεχθεί a priori κάποιες αρχές, παρά να λύσει μια θεατρική εξίσωση. Ο “Προμηθέας” ανήκει σε ένα σύνολο (τετραλογία), όπου παραμένουν σχεδόν άγνωστα τα τρία από τα τέσσερα στοιχεία του. Αν αντιμετωπιστεί ως αυτόνομο έργο, κινδυνεύει να παραναγνωστεί. Δεσπόζον θέμα είναι ο Προμηθέας και όχι ο πρόσκαιρος προσδιορισμός του ως δεσμώτης. Η περιπέτεια ανήκει στον ιστορικό χρόνο, έστω κι αν η ιστορία προβάλλει στην προοπτική του μύθου. Ο Προμηθέας είναι οντολογική κατηγορία. Η μυθική σύγκρουση Δία – Προμηθέα είναι μια τιτανομαχία περί της ουσίας, είναι η εσχάτη αντινομία του όντος. Ο Αισχύλος στέκεται ανάμεσα στη διατύπωση του Ηράκλειτου “εκ των διαφερόντων αρίστη αρμονία” και του Παρμενίδη “ταυτόν εστί νοείν τε και είναι”. […]

»Ο κ. Μινωτής είναι ένας μεγάλος ηθοποιός, αλλά με έντονη υποκριτική προσωπικότητα. Ο τρόπος που χειρίζεται τα εκφραστικά του μέσα, η τέλεια τεχνική του παραπέμπουν στον εξπρεσιονιστικό κώδικα. Εξοντώνει το ατομικό, περιγράφει το ιδιάζον. Εξατομικεύει το πάθος και παθιάζεται με την ιδιαιτερότητα. Αυτό το στυλ ριψοκινδυνεύει στον Σοφοκλή και θριαμβεύει στον Ευριπίδη, αλλά βυθίζεται στον Αισχύλο. Ο κ. Μινωτής χρησιμοποιεί τα εργαλεία του Σκόπα για να πλάσει φειδιακές μορφές».