Ολυμπιακών Αγώνων η μετάλλαξη. Μονομαχίες «γλαδιατόρων» και θηριομαχίες (Μέρος 2ο)

Επιστροφή στα χρόνια της ρωμαιοκρατίας, την εποχή που κάθε ελληνική παγκόσμια αξία μπήκε στον τόρνο των παραμορφώσεων. Φιλοσοφία, επιστήμη, πολιτισμός, όλα στη λεωφόρο των παραμορφώσεων. Καμαρώνουν για τη δήθεν ελληνομάθειά τους αλλά τίποτα δεν διασύρθηκε σε βαθμό ύβρεως όσο οι ελληνικές παγκόσμιες διαχρονικές προτάσεις. Εκτρωματικές παραχαράξεις τις χαρακτήρισε ο Κικέρων. Υβρις σε αιώνιες αξίες τις είπε ο Φιλόστρατος, αδιανόητη διαστροφή ο Πλίνιος. Και βέβαια, ο αθλητισμός δεν μπορούσε να εκδράμει από τη γενική διολίσθηση.

Τα «αθλητικά» αγωνίσματα στις ρωμαϊκές αρένες και αργότερα στον βυζαντινό Ιππόδρομο, αποτελούσαν μια μέθοδο προβολής της αυτοκρατορικής εξουσίας, ένα μηχανισμό ελέγχου και υποταγής των υπηκόων. Κατά τη διάρκεια μιας αρματοδρομίας στο Circus Maximus οι θεατές άρχισαν να χλευάζουν και να καθυβρίζουν τον ευνοούμενο του Καρακάλλα που διεκδικούσε τη νίκη με απειλές και βιαιότητες. Ο αυτοκράτορας εξαγριώθηκε και πρόσταξε πλήθος στρατιωτών να επιτεθούν και να εξοντώσουν τους διαμαρτυρομένους.

Οι ένοπλες μονομαχίες –αιματηρές πάντοτε και θανατηφόρες– στην Ιταλία κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας συνοδεύονταν από τις θυσίες κατά τη διάρκεια ενταφιασμών. Το έθιμο προϋπήρχε στην Ελλάδα, όπως προκύπτει από τα ομηρικά έπη. Ο Αχιλλεύς, κατά την κηδεία του Πατρόκλου, παρουσίασε τα όπλα που ο Πάτροκλος άρπαξε από τον Σαρπηδόνα και κάλεσε τους Αργίτες να οπλισθούν και να μονομαχήσουν. Και όποιος με τη λόγχη καρφώσει βαθιά τον αντίπαλο και εκτιναχθεί μαύρο αίμα θα βραβευθεί με ένα πολύτιμο ξίφος! Σε ιταλική σαρκοφάγο εξεικονίζεται από τη μια μεριά ένοπλη μονομαχία μπροστά σε θεατές και των δύο φύλων και από την άλλη συμπόσιο κηδείας. Σε αγγεία επίσης έχουν φιλοτεχνηθεί μονομαχίες γαλατών αιχμαλώτων. Πρόκειται για καταγραφή αποτρόπαιων σκηνών από συνήθειες κατά τους ενταφιασμούς επισήμων προσώπων.

Οι «γλαδιάτορες» (οι μονομάχοι) πρωτοεμφανίσθηκαν στη Ρώμη το 264 π.Χ. κατά την κηδεία του Βρούτου. Ο ρωμαίος συγγραφέας Βάρρων (Α’ αι. π.Χ.) γράφει: «Κατά τη διάρκεια της κηδείας του Βρούτου οι γυναίκες κατασπάραζαν με τα νύχια τα μάγουλά τους για να τιμήσουν τον νεκρό με το αίμα τους. Ακολουθούσε η θυσία-σφαγή ανθρώπων πάνω στον τάφο. Κατά τον θάνατο του Βρούτου, πολλά έθνη έστειλαν αιχμαλώτους για να σφαγιασθούν στον τάφο του»! Είχαν προηγηθεί παρόμοιες αθλιότητες στον ελληνικό χώρο. Το 317 π.Χ. ο Μακεδών Κάσανδρος πρόσταξε τέσσερις στρατιώτες του να μονομαχήσουν κατά την κηδεία του βασιλικού ζεύγους της Βοιωτίας στις Αιγές. Γεγονός πάντως είναι ότι οι ανθρώπινες θυσίες και οι άγριες μονομαχίες είχαν προϊστορική ελληνική καταγωγή. Ακολούθησαν τα βάρβαρα αθλητικά αγωνίσματα. Ολυμπία, Δελφοί, Νεμέα, Κόρινθος κ.ά.

Κατά τη ρωµαιοκρατία ο ολυμπιονίκης εμφανιζόταν ως οικουμενικός πρωταθλητής. Με απερίγραπτη και γελοία έπαρση οι ολυμπιονίκες υμνολογούνταν ως διάδοχοι του Ηρακλή, ως «παραδοσιακοί νικητές», ως «θαυμαστά άτομα», ως «οι πρώτοι μεταξύ των ανθρώπων», ως «μοναδικοί και πρώτοι», ως «πλειστονίκες», «παραδοσιακοί νικητές», «άπτωτοι», «αήττητοι» κ.ά. Αλλά και κατά τους κλασικούς χρόνους οι ολυμπιονίκες ηρωοποιούνταν και συχνά χαρακτηρίζονταν ισόθεοι! Κατά τη ρωμαιοκρατία οι πρωταθλητές αναλάμβαναν ανώτατα πολιτικά αξιώματα και αποκτούσαν φήμη και πλούτη.

Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς γράφει ότι κατά τη ρωμαιοκρατία ο νικητής αποκτούσε παγκόσμια φήμη, τον δοξολογούσαν όλοι και τον έδειχναν με το δάχτυλο! Στα Θυάτυρα ονόμαζαν «ιερόν αγώνα εισελαστικόν Αυγουστείον ισοπύθιον εις απάσαν την οικουμένην». Η αθλητική εορτή της Σιδώνος ονομαζόταν «αγών ιερός εισελαστικός οικουμενικός ισολύμπιος και περιπόρφυρος». Περιπόρφυρος σημαίνει φορεσιά από πορφύρα που προσφερόταν ως βραβείο. Στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αντιόχειας, κατά τον 3ο αι. μ.Χ., κυριαρχούσαν οι αγώνες πάλης μεταξύ νέων και των δύο φύλων, αγώνες δρόμου και αρματοδρομίες.

Η ρωµαϊκή νεολαία εκπαιδευόταν στην αντοχή βιαιοτήτων και των βασανισμών. Σκοπός το «κοινό συμφέρον» και η παραδοσιακή «δόξα» της ρωμαϊκής εξουσίας. Οι ρωμαίοι ποιητές χλεύαζαν την ελληνική νεολαία. Ηταν «τεμπέληδες, επειδή αφοσιώνονταν στη σωματική άσκηση στα γυμναστήρια και απέφευγαν να κρατούν στις παλαίστρες όπλα»! Ο Πλούταρχος, αν και ρωμαιόφιλος, εξεικόνιζε το χάος που χώριζε τη συμπεριφορά Ελλήνων και Ρωμαίων. «Οι Ρωμαίοι απέδιδαν την υποδούλωση και την παρακμή του ελληνισμού στα γυμναστήρια και στις παλαίστρες που προκαλούσαν φθορά και οκνηρία στις πόλεις κι ακόμη ασέλγεια, παιδεραστία και καταστροφή των νεανικών σωμάτων με τον ύπνο και τη δίαιτα που παρεμπόδιζαν τον εξοπλισμό. Και οι νέοι ήταν ευτυχείς ως παλαιστές και όχι ως οπλίτες και ιππείς» (Ηθικά, 274d). Κατά τον Πλίνιο η παλαίστρα ενδυνάμωνε τον πόλεμο και προκαλούσε αγαλλίαση στα ρωμαϊκά σώματα.

Ο Τάκιτος χαρακτηρίζει την πυγμαχία ως αντιαθλητικό στοιχείο για τη ρωμαϊκή στρατοκρατία. Σπάρτη και Ρώμη ασκούσαν τους νέους αποκλειστικά για πόλεμο. Με τα αγωνίσματα βίας και θανάτου, όπως των μονομάχων, η αυτοκρατορική εξουσία φρόντιζε να διακηρύττει το καθεστώς της τυραννίας και των θανάσιμων βασανιστηρίων που κυριαρχούσαν σ’ ολόκληρη την επικράτεια. Το μήνυμα των αθλητικών αγώνων αλληλοσπαραγμού ήταν ότι η ζωή των υπηκόων βρισκόταν στο έλεος των αυτοκρατόρων. Κυριαρχούσε η σφαγή και η αιματοχυσία, η «ιδεολογία» και το κλίμα της βάρβαρης εξουσίας.

Οι θεατές τάσσονταν πάντοτε ενθουσιασμένοι στο πλευρό των θυμάτων κατά τις θηριώδεις «αθλητικές» αναμετρήσεις. Οι βάναυσοι αθλητικοί ανταγωνισμοί στην αρχαιότητα, από την ομηρική εποχή, εξεικόνιζαν την αντιπαράθεση των κοινωνιών, τα μίση ανάμεσα στους πολίτες, τη διχόνοια, τον ανταγωνισμό, τη δολιότητα και τις αγριότητες, Η Ερις ήταν θεά, κόρη της Νύχτας. Κατά τον Ησίοδο υπήρχαν δύο Εριδες. Η μια για τον φρικώδη πόλεμο και τις διχόνοιες και η καταραμένη που συνδαυλίζει το κακό και κανείς δεν την αγαπάει από τους θνητούς. Οι θεοί όμως τιμούν τη σκληρή Εριδα (Εργα και Ημέραι, στ. 14-16).

Ο Νέρων, επιδιώκοντας φήμη διαμέσου… αθλητικών και καλλιτεχνικών νικών, εξαγόρασε τους ελλανοδίκες της Ολυμπίας καταβάλλοντας ένα εκατομμύριο σηστέρτιους!(*)

Εξασφάλισε έτσι νίκες στις αρματοδρομίες, απειλώντας ή εξαγοράζοντας τους αντιπάλους του, αλλά και στον διαγωνισμό των παικτών λύρας! Ρωμαιόδουλοι παράγοντες Ολυμπιακών Αγώνων φρόντισαν να χτίσουν για τον Νέρωνα μια πολυτελή έπαυλη πλάι στον ναό του Διός συνδέοντας τα δύο κτίρια με μια μνημειακή αιγίδα! Καμία αντίδραση για την αρπαγή από τον αιμοχαρή Νέρωνα 500 αγαλμάτων από τους Δελφούς. Ο τυραννικός και διεφθαρμένος Νέρων φιλοδοξούσε να εμφανίζεται ως «μέγας καλλιτέχνης» και «λαμπρός αθλητής»! Και οργάνωσε περιοδεία στον ελληνικό χώρο, υπόδουλο στους Ρωμαίους, για να δοξολογηθεί και να συγκεντρώσει βραβεία με την εξαγορά και τη βία! Συνέλεξε… 1.808 στεφάνους από διάφορες περιοχές! Στην Αχαΐα, στους αγώνες «κιθαρωδών», οι οργανωτές τού προσέφεραν όλοι ανεξαιρέτως τους στεφάνους! Εμφανιζόταν μάλιστα και ως τραγουδιστής προκαλώντας αηδία και οργή. Πολλοί ακροατές που αγανακτούσαν από τη γελοιότητα του ακροάματος πηδούσαν από τα τείχη του θεάτρου επειδή οι θύρες ήταν κλειδαμπαρωμένες. Αλλοι παρίσταναν τους νεκρούς και τους έβγαζαν έξω ωσάν να επρόκειτο για κηδεία. Μια γυναίκα γέννησε μέσα στο θέατρο επειδή αρνήθηκαν οι φύλακες ν’ ανοίξουν τη θύρα.

* σηστέρτιος (πληθ. σηστέρτιοι, λατ. sestertius/sestertii, αγγλ. sesterce) σημαίνει «δύο και ήμισυ» ασσάρια, από τις λέξεις semis (ήμισυ) και tertius (τρίτος), εννοώντας ότι ο σηστέρτιος ήταν δύο ασσάρια και το ήμισυ του τρίτου. Εισήχθη π. το 211 π.Χ. ως ένα μικρό αργυρό νόμισμα, το 1/4 του δηναρίου, με το δηνάριο να ισούται τότε με 10 ορειχάλκινα ασσάρια (Βλ.λ. στη Wikipedia).