Βίντεο φόνου και μεταδίκαιο

Η υποβλητική σκηνή της εκτέλεσης του 44χρονου έχει μεγαλύτερη δύναμη από το ίδιο το έγκλημα. Η κάμερα ασφαλείας του πρατηρίου δεν καταγράφει απλώς, αλλά σχεδόν σκηνοθετεί, με την ωμότητα και τον τελετουργικό ρεαλισμό της. Στο βιντεοκλίπ θανάτου, φαίνεται η εκτελεστική δράση, φαίνεται ο καταιγισμός πυρών, όχι όμως το θύμα. Δίδονται οι λεπτομέρειες που χρειάζεται ο θεατής για να υποβληθεί από τη δραματική πράξη, υποθέτοντας τη θανατική εξέλιξη. Εικονογραφείται ο νικητής της συνάντησης, όχι ο ηττημένος. Σχεδόν «κανονικά» σκηνοθετημένο εμπορικό θρίλερ, με τελεστικές λεπτομέρειες και ηθικές απολήξεις, που ενισχύονται από την τελική επιλογή: να μη φανεί το θύμα.

Η εικόνα είναι μεν δυνατή, είναι όμως και μια από τις πολλές, που καταναλώνονται καθημερινά, είτε ως μυθοπλασία, είτε ως ντοκουμέντο, είτε ως πρωτογενές βίωμα. Απειρες σφαίρες από κάθε λογής εκδικητές σε B movies, βιντεοπαιχνίδια, τσαμπουκαλήδες που τους τρέμουν όλοι στο σχολείο, ξαφνικά πλακώματα στα φανάρια, λαϊκοί δολοφόνοι ψιλικατζήδων στις γειτονιές, απέραντη ειδησιογραφία με προαγωγούς, κακοποιητές γυναικών και παιδιών, προστατευμένους από ένα αόρατο σύστημα και dark web. Μια αναπόφευκτη μετατροπή της ποσότητας σε ποιότητα. Διεύρυνση του εγκλήματος, πολλές διαφορετικές κλίμακες βίας, διαμόρφωση μιας εγκληματογόνου πραγματικότητας. Γίνεται λοιπόν ελκτικό γεγονός ο φόνος, αφού παύει να είναι σπάνιο; Το σκοτεινότερο από τα σημεία: δεν υπάρχει διεύρυνση του δικαίου, αλλά κακοσχηματισμένη διαπλάτυνση. Διαλύεται η τυπολογία εγκλήματος, δεν έχουμε επομένως δομημένους ηθικοκανονιστικούς κώδικες για την αντιμετώπισή του. Τα εγκλήματα διαμορφώνουν νέα ακροατήρια και κατοχυρώνονται μάλλον αισθητικά, πάρα ποινικά. Αυτό πολλαπλασιάζει τα εγκληματικά γεγονότα, δημιουργούνται ενδιάμεσες, μη χαρτογραφημένες ζώνες εγκλήματος, δεν υπάρχουν μοτίβα εγκλήματος (δημιουργούνται συνεχώς νέα είδη), το έγκλημα θεμελιώνεται στο αντιληπτικό πεδίο, όχι πάνω στην ηθική συγκρότηση. Επομένως έχουμε ένα πρόβλημα και (ιδιο)κατασκευής δικαίου και αρχείου. Πρόβλημα τόσο κωδικοποίησης (άρα αδυναμία πρόβλεψης) όσο και πρόβλημα διαμόρφωσης ενός ενσώματου, αμυντικού κοινωνικού δικαίου, μιας κουλτούρας δικαίου, του κοινόκτητου αισθήματος δικαίου του μέσου πολίτη, διαμόρφωσης ηθικών κωδίκων, με τους οποίους παραλαμβάνει, αφομοιώνει, εκλογικεύει ο πολίτης την αδικοπραξία.       Στον εθνικοαπελευθερωτικό και εμφύλιο πόλεμο, ο κάτοικος της χώρας μας είχε εξοικειωθεί με το μαζικό, διάσπαρτο, πολυεπίπεδο έγκλημα. Για παράδειγμα, στο ίδιο χωριό, στην ίδια γειτονιά, συχνά στην ίδια οικογένεια, εκτός από τους κατακτητές και οι γερμανοτσολιάδες ήταν διώκτες, εξελίχθηκαν σε πολιτικά και επαγγελματικά επιβεβαιωμένους πολίτες πρώτης κατηγορίας που δολοφονούσαν ή δίωκαν, ατιμώρητα και με πολιτική επιβεβαίωση. Η διάχυση του εγκλήματος ήταν μορφή πολιτικής αγωγής. Σήμερα λόγω διάχυσης της εικονοπληροφορίας και των παραστάσεων εγκλήματος, επανέρχεται αυτή η σκοτεινή εξοικείωση. Ο πρώτος πολλαπλασιαστής είναι η εξοικείωση μαζί με τη διανοητική αδυναμία επεξεργασίας.

Με τους τρόπους που λειτουργεί το πολιτικό σύστημα, δύσκολα μπορεί να συλλάβει το πρόβλημα. Η παλιά «δεξιά» συνταγή της καταστολής, η «αριστερή» εξήγηση για το ταξικό μίσος , φαίνονται χλωμές ανταύγειες ενός θεωρησιακού τέλους. Αφού το πρόβλημα είναι μετανομικό, είναι αντιληπτικό, κουλτουραλιστικό. Γρήγορα μέτρα, λειτουργικά (και όχι εφετζίδικα, που απλώς θα μεταφραστούν θετικά από τον ψηφοφόρο), δεν υπάρχουν. Στην περίπτωσή μας, θεσμικές περιοχές όπου μπορείς να παρέμβεις, όπως είναι το σχολείο, όπου μπορούν να γίνουν τολμηρές πολιτικές ένταξης, εξισορρόπησης, άμβλυνσης, περιθωριοποιούνται και καταλήγουν ως απλό πεδίο απασχόλησης παιδιών, όταν οι γονείς εργάζονται. Παρέμβαση στα social, ούτε που τη διανοείται κανείς. Με αυτούς τους πολιτικούς και πολιτιστικούς όρους, το βίντεο θανάτου του 44χρονου παραμένει το πιο επιδραστικό. Και το μερίδιο αστυνομικής ειδησεογραφίας θα γίνεται όλο και μεγαλύτερο.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών
του ΕΜΠ