Οι συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία για τον κόσμο

Η ολομέτωπη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022 άλλαξε τα πάντα για την Ουκρανία, την Ευρώπη και τη διεθνή πολιτική. Ο κόσμος εισήλθε σε μια νέα περίοδο ανταγωνισμού ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, στην οποία ο πόλεμος δεν μπορεί πλέον να αποκλειστεί.

Ο πόλεμος του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν έρχεται σε έντονη αντίθεση με την αυτοδιάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της Σοβιετικής Ενωσης, που συντελέστηκαν σε μεγάλο βαθμό χωρίς βία. Μετά το «θαύμα του Γκορμπατσόφ» – όταν η ΕΣΣΔ άρχισε να προωθεί φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις στη δεκαετία του 1980 – οι Ευρωπαίοι είχαν αρχίσει να φαντάζονται ότι η θεωρία του Ιμάνουελ Καντ για τη διαρκή ειρήνη στην ήπειρο θα μπορούσε να είναι υλοποιήσιμη. Δεν ήταν, όμως.

Το πρόβλημα που ανέκυψε ήταν ότι η ερμηνεία την οποία έδωσε μεγάλο μέρος των ελίτ της Ρωσίας στα παγκόσμιας εμβέλειας γεγονότα που συνέβησαν στο τέλος της δεκαετίας του ’80 δεν θα μπορούσε να έρχεται περισσότερο σε αντίθεση με την ιδέα του Καντ. Αντιμετώπισαν τη διάλυση της μεγάλης Ρωσικής Αυτοκρατορίας (την οποία αναβίωσαν οι Σοβιετικοί) ως μια οδυνηρή ήττα. Αν και δεν είχαν άλλη επιλογή από το να δεχθούν την ταπείνωση, έπεισαν τους εαυτούς τους ότι θα το έκαναν μόνο προσωρινά, μέχρις ότου αλλάξει η ισορροπία δυνάμεων. Τότε θα μπορούσε να ξεκινήσει η μεγάλη αναθεωρητική διαδικασία της Ιστορίας.

Υπό αυτή την έννοια, η επίθεση του 2022 στην Ουκρανία θα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ο πιο φιλόδοξος από τους αναθεωρητικούς πολέμους που έχει εξαπολύσει η Ρωσία αφότου ανέλαβε την εξουσία ο Πούτιν. Μπορούμε δε να αναμένουμε και άλλους, ειδικά στην περίπτωση που ο Ντόναλντ Τραμπ επιστρέψει στον Λευκό Οίκο και, πρακτικά, αποσύρει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ. Πέρα από αυτό, ο τελευταίος αυτός πόλεμος του Πούτιν δεν άλλαξε μόνο τους κανόνες της συνύπαρξης στην ευρωπαϊκή ήπειρο – άλλαξε και την παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Πυροδοτώντας μια ραγδαία επαναστρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής, ο πόλεμος δείχνει να μας έχει επιστρέψει σε μια περίοδο του 20ού αιώνα στην οποία οι κατακτητικοί πόλεμοι αποτελούσαν βασικό συστατικό του οπλοστασίου των μεγάλων δυνάμεων. Σήμερα, όπως και τότε, η ισχύς έχει το δίκιο.

Φυσικά, ο Πούτιν δεν επιδιώκει να αναβιώσει την κομμουνιστική Σοβιετική Ενωση. Η σημερινή ρωσική ελίτ γνωρίζει πως το σοβιετικό σύστημα δεν μπορεί να είναι βιώσιμο. Ο Πούτιν έχει υιοθετήσει τον αυταρχισμό, την ολιγαρχία και την αυτοκρατορική θεώρηση προκειμένου να αποκαταστήσει τη θέση της Ρωσίας ως παγκοσμίου εμβέλειας δύναμης. Ταυτόχρονα, όμως, γνωρίζει πως η Ρωσία δεν διαθέτει τα οικονομικά και τεχνολογικά εφόδια για να τα καταφέρει από μόνη της.

Η μοναδική της επιλογή, λοιπόν, είναι να καταστεί ένας μόνιμος εταίρος της Κίνας, στο πλαίσιο μιας περίπου εκούσιας υποταγής. Ας μη λησμονούμε πως η Ρωσία επέζησε δύο επιθέσεων από τη Δύση κατά τη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα – από τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ, αντιστοίχως. Οι μοναδικοί εισβολείς που κατάφεραν να την κατακτήσουν ήταν οι Μογγόλοι, τον χειμώνα του 1937-38. Σε όλη την ιστορική πορεία της Ρωσίας, το γεγονός ότι ήταν ευάλωτη από τα ανατολικά είχε ευρύτερες συνέπειες.

Με βάση όλα αυτά, ο βασικός γεωπολιτικός διαχωρισμός του 21ου αιώνα θα επικεντρωθεί στη σινοαμερικανική αντιπαράθεση. Παρά το γεγονός, όμως, ότι η Ρωσία θα διατηρήσει έναν ρόλο μικρού εταίρου, θα διαδραματίσει αναμφίβολα έναν σημαντικό ρόλο ως προμηθευτής πρώτων υλών και – εξαιτίας των αυτοκρατορικών της φιλοδοξιών – ως διαρκής πηγή κινδύνων σε επίπεδο ασφάλειας. Το εάν και κατά πόσο αυτό θα ικανοποιήσει τις ελίτ της Ρωσίας και την εικόνα που έχουν δημιουργήσει για τις ίδιες παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα.

Ο Γιόσκα Φίσερ είναι πρώην υπουργός Εξωτερικών και αντικαγκελάριος της Γερμανίας, την περίοδο 1998-2005, ηγέτης των Γερμανών Πρασίνων επί σχεδόν 20 χρόνια