Το αντίδοτο της Αμερικής στον Μαρξ

Η συνήθης απάντηση, γράφει ο αμερικανός ιστορικός Κόλιν Κιντ στο τελευταίο τεύχος του London Review of Books, είναι αυτή που έδωσε το 1955 ο Λούις Χαρτζ, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Χάρβαρντ, στο βιβλίο του «Η φιλελεύθερη παράδοση στην Αμερική». Oι Αμερικανοί είναι ενστικτωδώς φιλελεύθεροι, έγραψε. Καθώς δεν είχαν να αντιμετωπίσουν  φεουδαρχικές αριστοκρατίες ή καταπίεση από την εκκλησία, δεν χρειάστηκαν μια επανάσταση γαλλικού τύπου για να ασπαστούν τις κλασικές φιλελεύθερες αρχές που κήρυξε ο Τζον Λοκ: περιορισμένος ρόλος της κυβέρνησης, σεβασμός της προσωπικής ελευθερίας και ιερός χαρακτήρας της ατομικής ιδιοκτησίας. Ελλείψει ενός αυθεντικού επαναστατικού κινήματος, δεν χρειάστηκε να δημιουργηθεί μια αντιδραστική Δεξιά για την αποκατάσταση μιας (ανύπαρκτης) παλιάς ιεραρχίας. Και ελλείψει μιας ταξικής συνείδησης, δεν χρειάστηκε μια σοσιαλιστική παράδοση για την προώθηση των συμφερόντων ενός προλεταριάτου.

Ολες οι απόψεις του πολιτικού φάσματος εντάσσονται έτσι στον Αμερικανικό Τρόπο Ζωής, τον οποίο ο Χαρτζ αποκαλεί «μαζικό λοκισμό». Κανείς άλλος διανοητής σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου – έγραψε – δεν κυριαρχεί στην πολιτική ζωή μιας χώρας όσο ο Τζον Λοκ κυριαρχεί στην αμερικανική πολιτική σκέψη.

Ενα καινούργιο βιβλίο έρχεται τώρα να αμφισβητήσει αυτή την αντίληψη. Τιτλοφορείται «Ο φιλόσοφος της Αμερικής: ο Τζον Λοκ στην αμερικανική πνευματική ζωή» και φέρει την υπογραφή της Κλερ Ράιντελ Αρσένας. Οι περισσότεροι μορφωμένοι Αμερικανοί πιστεύουν πράγματι ότι ο Λοκ είναι ο ιδρυτής φιλόσοφος-πατέρας του έθνους, σημειώνει η συγγραφέας. «Τον ξέρω, νομίζω πως κάναμε τη Δεύτερη Πραγματεία στο σχολείο», λένε. «Αυτός δεν είναι ο τύπος της μικρής κυβέρνησης, της ελευθερίας και της ιδιοκτησίας;». Στην πραγματικότητα, η συμβολή του Λοκ στην αμερικανική κουλτούρα είναι μικρότερη απ’ ό,τι πιστεύεται. Μπορεί το όνομά του να κυκλοφορούσε ευρέως τη δεκαετία του 1770, αλλά η Επανάσταση του 1776 δεν ήταν «λοκιστική». Ούτε η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας επαναλαμβάνει αρχές του Λοκ. Η αναφορά στη «ζωή, ελευθερία και επιδίωξη της ευτυχίας» θυμίζει βέβαια τη διατύπωση του Λοκ ότι η πολιτική κοινωνία δημιουργήθηκε για την προστασία της ζωής, της ελευθερίας και της ιδιοκτησίας των μελών της, αλλά η ευτυχία τον 18ο αιώνα είχε δημόσιο, όχι ιδιωτικό χαρακτήρα και δεν ήταν συνώνυμη με την ιδιοκτησία. Το ότι η Αμερική ήταν ήδη από το ιδρυτικό της κείμενο αφοσιωμένη στον καπιταλισμό είναι μύθος.

Στην πραγματικότητα, γράφει η Αρσένας, οι Αμερικανοί της «ιδρυτικής γενιάς» επικαλούνταν περισσότερο τις ιδέες του Μοντεσκιέ ή του Ουίλιαμ Μπλακστόουν, ενός επικριτή του Λοκ, παρά του ίδιου του θεωρητικού του «Κοινωνικού Συμβολαίου». Αλλά και τον επόμενο αιώνα, ο Λοκ αποτελούσε μάλλον ένα αρνητικό παράδειγμα, γινόταν μάλιστα συχνά περίγελως των αγορητών της 4ης Ιουλίου λόγω της αποτυχημένης προσπάθειάς του να εκπονήσει ένα Σύνταγμα για την πολιτεία της Καρολίνα.

Οι πολιτικές του ιδέες αποδείχθηκαν φτωχοί οδηγοί σε μια σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία και στις αρχές του 20ού αιώνα τα έργα του ασκούσαν πλέον ελάχιστη επιρροή. Την περίοδο του μεσοπολέμου όμως, γράφει ο Κιντ στο LRB, η άνοδος του φασισμού και του κομμουνισμού οδήγησε δημοσιογράφους και πανεπιστημιακούς να οικοδομήσουν ένα πειστικό εναλλακτικό αμερικανικό αφήγημα. Τη δεκαετία του 1940, ο Τζον Λοκ θεωρούνταν πλέον ο πατέρας αυτού που είχε αρχίσει να αποκαλείται «αμερικανική πολιτική παράδοση». Και η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας θεωρούνταν ότι επαναλαμβάνει τις αρχές του Τζον Λοκ με «αμερικανικούς όρους».

Η επέκταση της μεταπολεμικής ανώτερης εκπαίδευσης αποτέλεσε ένα περαιτέρω στάδιο στην αμερικανοποίηση του Λοκ. Ο τελευταίος ήταν πια «το αντίδοτο της Αμερικής στον Μαρξ». Και οι πολιτικές του ιδέες ξανασερβίρονταν ως ένας ανώδυνος αστικός φιλελευθερισμός.

Τις τελευταίες δεκαετίες, όμως, ο Λοκ έχει αρχίσει να αμφισβητείται και πάλι, τόσο από τα δεξιά όσο από τα αριστερά. Ο γερμανός φιλόσοφος Λίο Στράους, που θα ενέπνεε αργότερα τους νεοσυντηρητικούς, τάχθηκε υπέρ των ιδανικών που αποτυπώνονται στην πολιτική φιλοσοφία των Αρχαίων, αποδοκιμάζοντας τις ιδέες των Σύγχρονων, όπως είναι ο Μακιαβέλι, ο Χομπς και ο Λοκ. Η προοδευτική Αριστερά, από την πλευρά της, ανέδειξε τη συνενοχή του Λοκ στη δουλεία και την αποικιοκρατία.

Και η υποστήριξη του Ντόναλντ Τραμπ από τους μισούς Αμερικανούς θα έλεγε κανείς ότι καταρρίπτει οριστικά τη θεωρία ότι ο λαός αυτός είναι «εγγενώς» φιλελεύθερος.

Η Αρσένας προβλέπει ότι ο Λοκ θα εκτοπιστεί αργά ή γρήγορα από τον φιλελεύθερο Κανόνα και αναρωτιέται αν θα αντικατασταθεί από τον Τζον Στιούαρτ Μιλ. Η περίεργη μετά θάνατον ζωή του Λοκ παραμένει μια ατελείωτη υπόθεση – όπως συμβαίνει άλλωστε και με τη λέξη με την οποία τον ταύτισαν, δηλαδή τον φιλελευθερισμό.

Τζον Λοκ (1632-1704)

Τα φυσικά δικαιώματα

Γεννημένος στο Σόμερσετ, o Λοκ έγινε δεκτός στα είκοσί του στο Christ Church της Οξφόρδης, όπου ανέπτυξε ενδιαφέρον για την ιατρική και τη φυσική φιλοσοφία. Στην Αμερική δεν πάτησε το πόδι του ποτέ. Με τις υποθέσεις της χώρας αυτής ήρθε σε επαφή χάρη στη θητεία του στο Συμβούλιο Εμπορίου και Φυτειών και, στη συνέχεια, στους Λόρδους Ιδιοκτήτες της Καρολίνα. Βασικός στοχαστής του πρώιμου φιλελευθερισμού, έδωσε έμφαση στα φυσικά δικαιώματα, τα δοσμένα από τον Θεό δηλαδή, που αφορούν τη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία. Η άποψή του ότι κανείς δεν μπορεί να υποταχθεί στην αρχή κάποιου άλλου, εκτός αν συναινεί, αποτέλεσε τη βάση της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου, στο πλαίσιο της οποίας το κράτος και η κυβέρνηση προκύπτουν από μια εθελοντική συμφωνία με τους πολίτες. Το γνωστότερο έργο του, η «Δεύτερη Πραγματεία περί Κυβερνήσεως», έγινε γνωστό στην Ελλάδα χάρη στη μετάφραση του Πασχάλη Κιτρομηλίδη (1990).