Λωρίδα της Γάζας και ελευθερία λόγου

Οι πρόσφατες παραιτήσεις προέδρων κορυφαίων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στις ΗΠΑ, με τελευταία αυτήν της Claudine Gay (Harvard), θέτουν επιτακτικά το ζήτημα της ελευθερίας λόγου και την ανάγκη οριοθέτησης μεταξύ πολιτικής αρένας και ποινικών δικαστηρίων.

Εχουν οι φοιτητές στα πανεπιστήμια αλλά και οι πολίτες στην κοινωνία το δικαίωμα να εκφράζουν θέσεις όπως «Free Palestine» (Λευτεριά στην Παλαιστίνη) και «From the river to the sea, Palestine will be free» (Από τον ποταμό μέχρι τη θάλασσα, η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί), ακόμα και στο στενό ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων της 7ης Οκτωβρίου 2023, ακόμα και από όσους υποστηρίζουν ανοιχτά τη Χαμάς ή σχετικοποιούν τα βαριά εγκλήματα της τελευταίας; Υπενθυμίζω ότι ο νομικός χαρακτηρισμός των ενεργειών της Χαμάς συμπεριλαμβάνει τη γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου (άρθρα 6, 7 και 8 του Καταστατικού της Ρώμης για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης).

Οσον αφορά το πρώτο σκέλος του ερωτήματος (φοιτητές), η απάντηση εξαρτάται από τον Κώδικα Ηθικής του κάθε πανεπιστημιακού ιδρύματος. Το δεύτερο σκέλος (κοινωνία) εξαρτάται από τις ποινικές διατάξεις της κάθε δικαιοδοσίας. Θα πρέπει ωστόσο να δούμε το ζήτημα σφαιρικά καθώς και οι δύο απαντήσεις αποτελούν συνάρτηση του υπερνομοθετικού δικαιώματος της ελευθερίας έκφρασης. Θα ασχοληθώ εδώ με το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), παραβλέποντας τις διαφορές με την έννομη τάξη των ΗΠΑ.

Το άρθρο 10 παρ. 1 ΕΣΔΑ παρέχει ευρύτατα περιθώρια στην ελευθερία έκφρασης, κάτι που έρχεται να περιορίσει η παράγραφος 2 του ίδιου άρθρου, ορίζοντας ότι μ.α. το δικαίωμα μπορεί να περιοριστεί όταν τίθεται σε κίνδυνο η δημόσια τάξη.

Εχει υποστηριχθεί από πολλούς ότι τα ως άνω συνθήματα εμπίπτουν στο άρθρο 10 παρ. 2 ΕΣΔΑ καθώς «καλούν σε γενοκτονία κατά των Εβραίων». Είναι γεγονός ότι εγκλήματα γενοκτονίας (θανάτωση ατόμων από συγκεκριμένη ομάδα πληθυσμού, άρθρο 6 Καταστατικού Ρώμης) αποτελούν λογική και πραγματική προϋπόθεση της απελευθέρωσης της γεωγραφικής περιοχής Παλαιστίνη, ιδίως ενόψει των γεγονότων της 7ης Οκτωβρίου και των δεδηλωμένων στόχων της Χαμάς αλλά και του χρηματοδότη Ιράν. Τι γίνεται λοιπόν όταν αυτοί που φωνάζουν τα ως άνω συνθήματα είναι υποστηρικτές της Χαμάς ή αρνούνται επίμονα να καταδικάσουν τις αποτρόπαιες πράξεις της;

Η απάντηση εντός της δικαιοδοσίας του ΕΔΔΑ είναι, κατά την άποψή μου, αρνητική. Τα συνθήματα μπορεί να εκφράζουν αντισημιτικές απόψεις αλλά δεν συνιστούν, άνευ ετέρου, ποινικά αδικήματα, καθώς λείπει το στοιχείο της προσφορότητας, δηλαδή η επιλογή στόχων αλλά και η κινητοποίηση μηχανισμών για την τέλεση εγκλημάτων. Αποτελούν πολιτικά συνθήματα και θα πρέπει να είναι κανείς προσεκτικός με την ποινικοποίηση της πολιτικής ζωής. Τα ποινικά δικαστήρια και τα πανεπιστήμια δεν θα πρέπει να εμπλακούν, ώστε να μην παραχθεί ο λεγόμενος παραλυτικός παράγοντας (chilling effect) στην ελευθερία έκφρασης.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Είναι υποστηρίξιμο ότι όσοι φωνάζουν τα ως άνω συνθήματα («Free Palestine» και «From the river to the sea, Palestine will be free») δεν τελούν ποινικές πράξεις καθώς λείπει το στοιχείο της προσφορότητας. Είναι όμως επίσης σαφές ότι μπορεί κάλλιστα να εγερθεί η πολιτική μομφή της προτροπής, επιδοκιμασίας ή έστω ανοχής της γενοκτονίας μέσω των άνω συνθημάτων. Σε κάθε περίπτωση δεν τίθεται καταρχήν ζήτημα ποινικών αδικημάτων όπως προτροπή σε πράξεις βίας ή διατάραξη δημόσιας τάξης από τη μια μεριά και συκοφαντικής δυσφήμησης από την άλλη.

Τα ποινικά δικαστήρια αλλά και οι εισαγγελείς θα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικοί με την ποινικοποίηση της πολιτικής ζωής. Το να αντιμετωπίσουμε πολιτικά επιχειρήματα με εργαλεία ποινικού δικαίου μοιάζει με άνθρωπο που προσπαθεί να φορέσει το παντελόνι του με χειρουργικό νυστέρι στα χέρια.

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής, Northumbria University, δικηγόρος Αθηνών