Φόβος, ανασφάλεια, ασάφεια, κυνισμός

Ο φόβος είναι ένα από τα πιο διαρκή συναισθήματα της ανθρωπότητας, λέει ο Χοσέ Αντόνιο Μαρίνα. Και ταυτοχρόνως, ένα από τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποιεί η εξουσία για να επιβάλλεται. Ο Μακιαβέλι έλεγε ότι μπορείς να εξουσιάζεις τον κόσμο είτε με την αγάπη είτε με τον φόβο κι ότι θα ήταν καλύτερα να το κάνεις με την αγάπη, αλλά είναι πολύ δύσκολο. Ο φόβος είναι πιο αποτελεσματικός.

Βρισκόμαστε σε μια φάση όπου ο φόβος ενώνεται με την κατάθλιψη, απαντά η Αντρέα Ζενοβάρτ, στο πλαίσιο μιας συζήτησης ανάμεσα στους δύο συγγραφείς που οργάνωσε πρόσφατα η εφημερίδα «El País». Αλλοτε, οι φόβοι ήταν πιο συγκεκριμένοι, αφορούσαν έναν πόλεμο, μια αρρώστια. Σήμερα, μερικοί από αυτούς δεν έχουν αντικείμενο, είναι ρευστοί και άμορφοι. Ο φόβος του μέλλοντος, ας πούμε. Ή ο φόβος της κλιματικής αλλαγής. Στη νέα γενιά βλέπεις έναν φόβο ακαθόριστο, που όμως τη διαπερνά.

ΧΑΜ: «Εχεις δίκιο, Αντρέα. Ο φόβος είναι η συνειδητοποίηση ότι παρουσιάστηκε ένας κίνδυνος. Είναι ένα θεμελιώδες ένστικτο, που μοιάζει με το άγχος. Οταν συγκεκριμενοποιείται και εντοπίζεται ο κίνδυνος, μιλάμε για φόβο. Σε αντίθετη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με αγωνία. Η ανασφάλεια απορρέει από τον μεγάλο όγκο των πληροφοριών. Και είναι κάτι διαφορετικό από την ασάφεια, που είναι η δυσκολία να καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει. Στη νέα γενιά, μάλιστα, παρατηρώ κάτι που με ανησυχεί. Αυτό το “δεν καταλαβαίνω τι συμβαίνει” γίνεται εύκολα “δεν καταλαβαίνω και μάλλον δεν έχει και μεγάλη σημασία”».

ΑΖ: «Κάτι που είναι πολύ της γενιάς μου, που μας οδηγεί σε έναν σκεπτικισμό και κυνισμό, και μας κάνει να πιστεύουμε ότι είναι ανώφελο να μαθαίνουμε, να πολιτικοποιούμαστε ή οτιδήποτε άλλο, είναι ότι ζούμε την πτώση του καπιταλιστικού ονείρου, δηλαδή της υπόθεσης ότι η προσπάθεια αποδίδει, καθώς και της εναλλαγής των τάξεων. Εγώ μέσα σε τέσσερα χρόνια αναγκάστηκα να αλλάξω τέσσερις φορές σπίτι, με όλο το συναισθηματικό βάρος που κουβαλάει κάτι τέτοιο. Κυριαρχεί επίσης μια λογική της εργασίας που στηρίζεται σε συμβάσεις ορισμένου χρόνου. Το μόνο που απασχολεί σήμερα τους νέους ανθρώπους είναι αν έχουν αρκετά λεφτά για να πιουν μια μπίρα».

ΧΑΜ: «Και αυτό τους κάνει να αισθάνονται μια περιφρόνηση για την ελευθερία. Είσαι ελεύθερος; “Ναι, γιατί στο σουπερμάρκετ μπορώ να διαλέξω ανάμεσα σε δέκα μάρκες μπίρας”. Ομως αυτή είναι μια περίκλειστη ελευθερία. Και, κατά τη γνώμη μου, είναι ένας από τους λόγους που εξηγούν τη στροφή προς μη φιλελεύθερες δημοκρατίες».

ΑΖ: «Βλέπουμε έτσι μια γενιά που ποτέ δεν ένιωθε τόσο ελεύθερη όντας τόσο υποδουλωμένη. Νιώθουμε πολύ ελεύθεροι από την άποψη της σεξουαλικής ελευθερίας, και από το ότι συμμετέχουμε σε κοινωνικά κινήματα και εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης, και από την άλλη είμαστε δούλοι καπιταλιστικών δυναμικών που είναι πιο στέρεες από ποτέ».

XAM: «Ο κόσμος βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε κατάσταση εκπαιδευτικού συναγερμού. Λένε πως το 60% των θέσεων στις οποίες θα εργαστούν τα παιδιά μας που πάνε σήμερα σχολείο δεν έχει ακόμη επινοηθεί. Αν όμως δεν ξέρουμε πού και με τι εργαλεία θα δουλέψουν, όπως και τι προβλήματα θα αντιμετωπίσουν, τι διάβολο τα διδάσκουμε; Η παιδαγωγική σκέψη βρίσκεται στο ίδιο σημείο με τη φιλοσοφική σκέψη: κοντά στο μηδέν. Στα αμερικανικά πανεπιστήμια, πολλοί φοιτητές ζητούν να μη διδάσκονται ιδέες που μπορεί να τους ανησυχήσουν και πολλοί καθηγητές συμφωνούν. Ενα άλλο μεγάλο πρόβλημα είναι ότι ανήκουμε σε διαφορετικές φυλές, κάτι που οδηγεί στην κατάρρευση της οικουμενικότητας. Κάθε φυλή έχει τη δική της ιδέα. Η σκέψη woke λέει: “Κοίτα, εγώ είμαι μια μαύρη σκέψη, ή μια queer σκέψη, ή μια trans σκέψη, και δεν με ενδιαφέρει να στο εξηγήσω γιατί δεν με ενδιαφέρει να με καταλάβεις. Αυτή είναι η αλήθεια της ομάδας μου και η αλήθεια της δικής σου με αφήνει αδιάφορο”».

ΑΖ: «Για μένα δεν αποτελεί πρόβλημα να θάψουμε την ιδέα της οικουμενικής αλήθειας. Θα μπορούσαμε να οργανωθούμε με βάση την υπόθεση ότι αυτή η αλήθεια δεν υπάρχει, αποδεχόμενοι, αυτό ναι, έναν ελάχιστο κοινό παρονομαστή. Η γενιά μου έχει σοβαρότερα προβλήματα. Αντιμετωπίζει, για παράδειγμα, μια συνεχή υποτίμηση. Αν ζητάς μια πιο αξιοπρεπή δουλειά, σου λένε ότι τουλάχιστον έχεις δουλειά. Ή ότι πρέπει να είσαι ευχαριστημένος που είσαι ζωντανός. Μας κάνουν να νιώθουμε μίζεροι ή εγωιστές. Και η απάντησή μας – δεν την υπερασπίζομαι – είναι η ιδέα της διαφυγής και της ξέφρενης κατανάλωσης, κυρίως στον τεχνολογικό τομέα. Ο μηχανισμός αυτός επηρεάζεται πολύ από την υπερπληροφόρηση και μας οδηγεί στον κυνισμό. Θεωρούμε, για παράδειγμα, ότι δεν υπάρχουν δεξιά και αριστερά κόμματα, γιατί η πολιτική είναι εξ ορισμού διεφθαρμένη».

Μαρί-Φρανς Ιριγκογιέν (1949 – )

Να υπάρχεις για τον άλλο

«Σημασία δεν έχει πια ποιος είσαι, αλλά ποιος δίνεις την εντύπωση ότι είσαι», είπε κάποτε η γαλλίδα ψυχίατρος, ψυχαναλύτρια και ψυχοθεραπεύτρια Μαρί-Φρανς Ιριγκογιέν («Ηθική παρενόχληση», «Η κακοποιημένη γυναίκα»). «Αυτό κι αν είναι φόβος!», σχολιάζει ο Χοσέ Αντόνιο Μαρίνα. «Μια από τις πιο αποφασιστικές στιγμές που πέρασαν απαρατήρητες αλλά επηρεάζουν τη ζωή μας είναι όταν το Facebook καθιέρωσε τα like». «Το στοιχείο αυτό σου δημιουργεί μια πραγματική εξάρτηση από την εικόνα σου», απαντά η Αντρέα Ζενοβάρτ. «Φτάνει μια στιγμή όπου πρέπει να υπάρχεις για τον άλλο. Η ύπαρξη αξιολογείται με εικονικούς όρους, ως προσομοίωση, όπως έλεγε ο Μποντριγιάρ. O χρόνος που καταναλώνουμε για να προβάλλουμε τον εαυτό μας και να μαθαίνουμε τι προβάλλουν οι άλλοι μέσα από τον ψηφιακό κώδικα είναι πλέον μεγαλύτερος από αυτόν που αφιερώνουμε σε φυσικές εμπειρίες».