Πλούσια γλωσσική δεξαμενή

Το πρώτο μου κείμενο στον Τύπο δημοσιεύτηκε στο «Βήμα» παραμονή Πρωτοχρονιάς του 1956. Ηταν ένα λαογραφικό κείμενο για τα έθιμα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Υπήρξα φοιτητής του μεγάλου καθηγητή Λαογραφίας Γεωργίου Μέγα και ως επαρχιώτης, Ρουμελιώτης, υπάκουσα με χαρά στην προτροπή του καθηγητή να συγκεντρώσω, έστω περιγραφικά, τα έθιμα των εορτών, εκκινώντας από τους καλικάντζαρους, που ήταν και μια έξοχη καταγραφή του Μέγα. Είχα γιαγιά και μητέρα από τη Λοκρίδα και πατέρα από τη Φθιώτιδα, δύο διαφορετικές πηγές λαϊκών εθίμων των εορτών του Δεκεμβρίου. Είχα μεγαλώσει στην Κατοχή, όπου ο πατέρας μου ως φιλόλογος είχε καταφέρει να πάρει απόσπαση στην κωμόπολη της γιαγιάς στη μεγάλη πείνα του 1942.

Το 1943 πρωτοπήγα σχολείο στο Δημοτικό της Αταλάντης και ευτύχησα να έχω δασκάλους με μεράκι και με μια εξαίσια τάση να μεταφέρουν στην τάξη κάθε μέρα, κυρίως στις γιορτές των αγίων και στη διάρκεια του λαϊκού παζαριού, όλα τα έθιμα. Συχνά ο δάσκαλος, ιδιοφυΐα, έφερνε στην τάξη έναν γεωπόνο, έναν αγρότη, έναν βοσκό, έναν χωροφύλακα, έναν δημόσιο υπάλληλο της Δημαρχίας, έναν κυνηγό, έναν ψαρά, ένα πλανόδιο έμπορο, έναν συνταξιούχο στρατιωτικό, έναν λαϊκό ποιητή (που έγραφε κάθε χρόνο ένα εκτεταμένο ποίημα και το απήγγελλε στον ανδριάντα του Αθανασίου Διάκου στην Λαμία). Κάθε φορά μετά την εμπειρία στην τάξη (μια φορά τη βδομάδα, το Σάββατο, πριν καταργηθεί από το σχολικό πρόγραμμα) μας ζητούσε να γράψουμε, συνήθως να αφηγηθούμε προφορικά στους συμμαθητές μας, και να ακολουθήσει συζήτηση (συχνά άκρως κριτική!) με τις εντυπώσεις μας από την επίσκεψη του ειδικού. Οταν τελείωνε η συζήτηση, μας ζητούσε να γράψουμε σε ειδικό τετράδιο τις επαγγελματικές λέξεις που έχουν χρησιμοποιήσει οι επαγγελματίες ειδικοί. Ηταν μεγάλη εμπειρία, π.χ., να γνωρίζουμε όλα τα υλικά που χρησιμοποιούσε ο τσαγκάρης της κωμόπολης για να φτιάξει τα παιδικά μας παπούτσια (εγώ φόρεσα και μπότες κάποια εποχή). Στην περίπτωση του τσαγκάρη, του κρεοπώλη, του εμπόρου υφασμάτων, του μανάβη γινόταν και μια επίσκεψη στον χώρο του. Ηταν τα Σάββατα που το πρόγραμμα προέβλεπε τέτοιες επισκέψεις. Σε ηλικία 13 έως 15 ετών είχα συγκεντρώσει στο ειδικό τετράδιο χιλιάδες λέξεις πραγμάτων, εργαλείων, μεθόδων, υλικών χρήσεων. Φτάναμε στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου (πριν καθιερωθεί το Λύκειο) πλούσιοι σε εργαλεία και μεθόδους της καθημερινής χρείας και ζωής.

Εκείνο το σχολείο, αναφέρομαι στα χρόνια της Κατοχής, ήταν μια βαθιά εμπειρία σεβασμού όχι μόνο στα επαγγέλματα, αλλά και στο ήθος του λαού μας, γιατί κάθε εργαλείο είχε κρυμμένη μέσα του την εφευρετικότητα, κυρίως τη βαθιά γνώση των διαθέσιμων υλικών πόρων που προσέφεραν η ελληνική γη, η ελληνική παράδοση και η ελληνική φιλοσοφία του ζην. Γιατί υπάρχει πάντα μια λαϊκή φιλοσοφία που την ονομάζουμε παράδοση, και είναι, αφού μεταδίδεται από τη μια γενιά στην άλλη και από κάθε γενιά συμπληρώνει με δράσεις τον πυρήνα, προσθέτοντας νέες ιδέες, νέες ύλες, νέους τρόπους και συνταγές και νέες χρήσεις. Πέρασα ώρες στο ισόγειο του σπιτιού της γιαγιάς στην Αταλάντη δίπλα στη μάνα μου που ύφαινε στον αργαλειό, δεν είχε ξιπαστεί να ξεχάσει τα νιάτα της, επειδή είχε παντρευτεί έναν γυμνασιάρχη. Εξάλλου ο πατέρας μου είχε ιδιαιτέρως ασχοληθεί με τα εργασιακά, γεωργικά, ποιμενικά υλικά και ήθη και μεθόδους και όταν μετατέθηκε στο 9ο Γυμνάσιο της Πλατείας Κουμουνδούρου (διάσημο Γυμνάσιο και για τη δράση του στην Αντίσταση της Κατοχής), στην αρχή η ρουμελιώτικη προφορά του ξένισε τους μαθητές της λαϊκότερης γειτονιάς της Αθήνας. Δώδεκα μαθητές του πατέρα μου στα τρία χρόνια της θητείας του στο 9ο ευδοκίμησαν ως καθηγητές πανεπιστημίου και για χρόνια τον επισκέπτονταν τα Χριστούγεννα, ημέρα της ονομαστικής του εορτής.

Αν κάνω σήμερα, προπαραμονή του νέου έτους, όχι τεράστια, μισό αιώνα πίσω, εικόνα της καθημερινής ζωής, είναι για να δείξω πόσο άλλαξαν τα πράγματα. Και δεν είμαι από τους ανθρώπους που αγκυλώνονται στο παρελθόν. Είμαι, όμως, από τους πολίτες που οφείλουν να γνωρίζουν την πορεία του εθνικού βίου, τις νέες μεθόδους πλάι στις παλιές, τα νέα υλικά. Η γενιά μου δεν γνώριζε, π.χ., το νάιλον και, βέβαια, δεν είχε ταξιδέψει με αεροπλάνο και, κυρίως, δεν είχε τη δυνατότητα, βασικά την οικονομική, να ταξιδέψει, όχι μόνο στο εξωτερικό αλλά και στο εσωτερικό της χώρας. Οταν οι νέοι πήγαιναν στρατιώτες, γνώριζαν επαρχιακές πόλεις, έδρες συνταγμάτων ή φύλαξη συνόρων.

Αυτές οι εμπειρίες, εκτός των άλλων, ήταν πολύτιμες για την πληθώρα των λέξεων, κυρίως των ονομάτων και των υλικών, χιλιάδων εργαλείων και τρόπων χρήσης. Στον στρατό γνώρισα νέους επαρχιώτες που είχαν ήδη ειδικευτεί σε επαγγέλματα τεχνικά και κάλυπταν δεκάδες ανάγκες του στρατού με την πείρα τους. Φοβάμαι πως αυτό δεν συμβαίνει τώρα, εκτός ίσως από μερικούς νέους των μικρών χωριών της χώρας. Συνάντησα αυτή της δυσχέρεια χρήσης της πλούσιας ελληνικής γλώσσας όταν διορίστηκα σε σχολείο της ελληνικής επαρχίας, στην Πελοπόννησο, διδάσκοντας Παπαδιαμάντη, Εφταλιώτη, Βιζυηνό, βρισκόμουν μπροστά σε άγνοια, κυρίως λέξεων που είχαν να κάνουν με εργαλεία, τρόπους και σκοπούς χειρισμού των καθημερινών αναγκών. Είχα μείνει άναυδος με την άγνοια μαθητών μου για ένα πηγάδι και κυρίως για την άντληση από το πηγάδι νερού. Ενιωσα ντροπή όταν βρεθήκαμε σε σχολική εκδρομή στην ελληνική ύπαιθρο και οι έκπληκτοι μαθητές παραβρέθηκαν στον θερισμό της σποράς, στο μάζεμα της ελιάς, στο άνοιγμα από το αλέτρι βραγιάς ή στο ψάρεμα με καθετή, στο μάζεμα των διχτυών και στο πάστωμα της σαρδέλας. Αγνοούσαν χιλιάδες λέξεις που ήταν στα χείλη των αγράμματων παππούδων τους. Εμειναν άναυδοι στον τρόπο που μια γηραιά κυρία ύφαινε, με τα γυμνά της πόδια να χειρίζονται τον τρόπο που ανεβοκατέβαινε το δίχτυ.

Παιδί μεσοαστικής οικονομικά οικογένειας, γιος εκπαιδευτικού που μεγάλωσα κυρίως και πήγα σχολείο σε επαρχιακή πρωτεύουσα, αγνοούσα, γιατί τα αγνοούσε η ευρεία οικογένειά μου, τα όπλα, κυρίως τα κυνηγετικά, και έκπληκτος είδα συνομήλικό μου να κυνηγά και να σκοτώνει λαγό με τη σιγουριά του επαγγελματία. Μια άλλη συγκλονιστική εμπειρία ήταν τα δικαστήρια. Η επαρχιακή πόλη που γεννήθηκα και μεγάλωσα ήταν έδρα όλων των κλάδων της Δικαιοσύνης. Το δικαστήριο, έξοχο έργο της πρωθυπουργίας του Τσιριμώκου, ήταν στη διπλανή γειτονιά με το σπίτι μας. Ο πατέρας μου με ώθησε να πηγαίνω να παρακολουθώ δίκες, γιατί υπολόγιζε ότι θα σπούδαζα νομικά. Τον απογοήτευσα όταν αποφάσισα να σπουδάσω τη δική του επιστήμη. Τον απασχολούσε κυρίως η συχνή μετάθεση σε σχολεία της επικράτειας. Εκείνος είχε υπηρετήσει στη Μακεδονία, στη Λέσβο, στη Θεσσαλία (ως γυμνασιάρχης). Εμείς τα παιδιά του τον βλέπαμε στις διακοπές και δεν αισθανόμασταν άνετα μαζί του! Εγώ συνελήφθην στην Αθήνα, γεννήθηκα στη Λαμία, πήγα σχολείο στην Αταλάντη (πατρίδα της μάνας μου) και έκανα διακοπές στον Δομοκό, γενέτειρα του πατέρα μου.

Τώρα που αναπολώ τον βίο μου, χρωστώ ευγνωμοσύνη σε αυτές τις εμπειρίες αλλαγής περιβάλλοντος, ακόμη και γλωσσικής εντοπιότητας. Η ρουμελιώτικη προφορά μου συνάντησε συχνά τον γέλωτα σε μαθητές μου στου Ψυρή, αλλά και στην Κόρινθο. Αλλαξαν γνώμη όταν μετέφερα στην τάξη λαϊκά παραμύθια, παραδόσεις, ποιήματα και τραγούδια σε διαφορετική γλωσσική, ελληνική και αρβανίτικη, διάλεκτο και είδα τα έκπληκτα μάτια των μαθητών μου να λάμπουν από περηφάνια σε μια χώρα με τόσο ποικίλο γλωσσικό θησαυρό.

Εχω μείνει συχνά έκπληκτος που μαθητές μου στην Αθήνα αγνοούσαν εκατοντάδες γλωσσικές μορφές των ίδιων αντικειμένων στα ρουμελιώτικα, τα θεσσαλικά, τα μακεδονικά, τα κερκυραϊκά, τα κρητικά. Και ομολογώ πως συχνά με συγκίνηση και ικανοποίηση έβλεπα να σκύβουν στο τετράδιο και να συμπληρώνουν μια λέξη που διέφερε τελείως από την ανάλογη έννοια στη γλώσσα της μάνας τους και του περιβάλλοντος. Εχουμε μια έξοχη επάρκεια λεξικογραφημένων ντοπιολαλιών. Ακόμη και ένα έξοχο λεξικό της «πιάτσας», με έννοιες και ήχους της γλώσσας των ρεμπέτηδων, των παράνομων, των φυλακισμένων, των ομοφυλόφιλων. Γλωσσικές πλούσιες συλλογές με τη γλώσσα των μεταναστών, κυρίως των Ελλήνων που μαζικά σε χρόνια φτώχειας κατέφυγαν στην Αμερική, Βορρά και Νότο. Είχα τη χαρά και την ευτυχία να ταξιδέψω και στις ΗΠΑ και στον Καναδά και στη Χιλή. Ακουσα ελληνικά αλλού από τον συνήθη ήχο και λέξεις με ισπανική, λ.χ., ρίζα και ελληνική κατάληξη!

Κάποτε ξεκίνησα, μετά τη στράτευσή μου, να σχηματίσω ένα λεξικό της ειδικής διαλέκτου των στρατευμένων ελλήνων νέων. Υπάρχει και μια πλούσια δεξαμενή της ελληνικής αργκό, της γλώσσας των πορνείων, της λαϊκής αγοράς, υπάρχουν τα «ελληνικά» των ξένων εργατών, των ξένων ναυτικών που περιμένουν στον Πειραιά καιρό, ώσπου να μπαρκάρουν. Τα ταξίδια τους στην Ελλάδα, στην Αθήνα, στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη, στην Κρήτη τους ανάγκασαν να μάθουν, έστω τσάτρα πάτρα, ελληνικά για να συνεννοηθούν, να φάνε, να κοιμηθούν, να ψωνίσουν και να ερωτευτούν. Υπάρχει και ένα λεξικό με την αμερικανική εκδοχή των ελληνικών με έξοχα γλωσσικά ευρήματα.

Η προαιώνια μεταναστευτική μας ανάγκη μας πλούτισε με γλωσσικά εφόδια, ώστε να αποτελούμε έναν συνεχή και ανανεούμενο θησαυρό λέξεων και νέων εννοιών.