Το αυτονόητο και η παγίδα

Η αναθεώρηση των Συνθηκών είναι αναγκαία προκειμένου η Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) να είναι σε θέση να ανταποκριθεί στο αναδυόμενο πολυπολικό σύστημα, στην εξασθένηση του πολυμερούς συστήματος συνεργασίας, να αντιμετωπίσει αλλεπάλληλες κρίσεων και μια επικείμενη διεύρυνση, πιθανότερα, με τα Δυτικά Βαλκάνια ή μέρος αυτών έως το 2030.

Σε πρόσφατο ψήφισμα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότεινε σχεδόν γενίκευση της ειδικής πλειοψηφίας στο Συμβούλιο των Υπουργών (55% των κρατών-μελών, 65% του πληθυσμού), συμπεριλαμβανομένης της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ), καθώς και στα ενδιάμεσα στάδια της διαδικασίας διεύρυνσης με τρίτο μέλος. Οι προτάσεις, ειδικά σε θέματα ΚΕΠΠΑ, έχουν ήδη συγκεντρώσει πολλές αντιδράσεις. Στην πράξη σημαίνει ότι θα πρέπει να συμφωνήσουν τουλάχιστον 4 κράτη-μέλη με 35% του πληθυσμού για να σταματήσουν μια απόφαση. Η Ελλάδα, με την υπάρχουσα κατανομή, έχει 2,37% επί του πληθυσμού και η Κύπρος 0,20, τα μαθηματικά δεν ευνοούν. Αντίστοιχα, ο γαλλογερμανικός άξονας μαζί με την Πολωνία, την προσέγγιση της οποίας υποστηρίζει το γερμανικό Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα, συγκεντρώνουν 42,16%. Για να μετριάσει τις αντιδράσεις ο γαλλογερμανικός άξονας διατυπώνει, μέσω της «Ομάδας των 12» και της έκθεσης «Sailing on High Seas: Reforming and Enlarging the EU for the 21st Century» προτάσεις όπως ένα «δίχτυ ασφαλείας για την κυριαρχία» και δυνατότητα επίκλησης ζωτικού συμφέροντος σε θέμα που απαιτεί ομοφωνία, όπως υπάρχει στην ΚΕΠΠΑ, καθώς και επανεξέταση της στάθμισης στην ειδική πλειοψηφία (60%-60%). Επίσης, εισηγείται κατάργηση της ομοφωνίας για τη διαπίστωση ύπαρξης σοβαρής και διαρκούς παραβίασης από κράτος-μέλος των αξιών της ΕΕ και τους κράτους δικαίου (Αρθρο 7 ΣΕΕ), πρόταση προς τη σωστή κατεύθυνση.

Είναι γεγονός ότι η χρήση του βέτο, σε ορισμένες περιπτώσεις, δρα παραλυτικά, ενώ η ΕΕ παρουσιάζεται ως δυσλειτουργική. Η απουσία συναίνεσης και η γενίκευση της ειδικής πλειοψηφίας ενδέχεται ωστόσο να έχει αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που επιχειρεί να λύσει, δημιουργώντας μπλοκ χωρών κι επομένως μεγαλύτερες και σοβαρότερες διαιρέσεις ή να αυξήσει τις ρήτρες εξαίρεσης (opt-outs), σε κάθε περίπτωση να ενισχύσει τη διαφοροποιημένη ολοκλήρωση. Ηδη υπάρχει σχετική πρόβλεψη στη Συνθήκη για το πέρασμα από την ομοφωνία στην ειδική πλειοψηφία με διάφορους τρόπους, σε ευαίσθητους τομείς πολιτικής, όπως η ΚΕΠΠΑ, και προβλέψεις όπως η εποικοδομητική αποχή (Αρθρο 31 ΣΕΕ). Η διαπραγμάτευση μπορεί να διεξαχθεί πάνω στη βελτίωση των διατάξεων αυτών με εφαρμογή και σε άλλες πολιτικές.

Η κατάργηση του βέτο δυστυχώς μονοπωλεί το ενδιαφέρον και απομακρύνει την προσοχή από άλλες ενδιαφέρουσες προτάσεις εμβάθυνσης της ευρωπαϊκής συνεργασίας σε μια σειρά τομέων, όπως της κλιματικής αλλαγής, της υγείας, της αντιμετώπισης των διασυνοριακών απειλών, της πολιτικής προστασίας, της βιομηχανίας, της εκπαίδευσης, της μετανάστευσης και της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης, της ενεργειακής ένωσης αλλά και της δημιουργίας μιας Αμυντικής Ενωσης με μη στρατιωτικές και στρατιωτικές δυνατότητες. Ειδικά, η τελευταία βρίσκεται στο επίκεντρο μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, στο πλαίσιο της ενίσχυσης της στρατηγικής αυτονομίας της Ενωσης. Φαίνεται όμως ότι κι εδώ θα ακολουθηθεί το μοντέλο του Jean Monnet, θα αρχίσουμε από την οικονομία – ήδη έχουν ιδρυθεί το Ευρωπαϊκό Ταμείο Αμυνας και ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός για την Ειρήνη, ενώ συζητείται η προμήθεια από κοινού αμυντικών προϊόντων – και η πολιτική θα ακολουθήσει.

Η Φωτεινή Ασδεράκη είναι καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης
στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιά,
εκλεγμένη πρόεδρος της Διδακτορικής Σχολής του Ευρωπαϊκού Κολεγίου
Ασφάλειας και Αμυνας, Βρυξέλλες