Το 1821 {LF}με το βλέμμα ενός σέρβου πρεσβευτή

Το 2021, οπότε γιορτάστηκε η επέτειος των 200 ετών από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, στάθηκε εν πολλοίς μια χαμένη ευκαιρία, υπό την έννοια ότι δεν άφησε μια μόνιμη παρακαταθήκη για τη μελέτη του κομβικού γεγονότος: έναν φορέα ή ένα ινστιτούτο, δηλαδή, που θα αποτελούσαν πυλώνα έρευνας της Ελληνικής Επανάστασης αλλά και εν γένει της συγκρότησης του νεότερου ελληνικού κράτους.

Είναι αλήθεια, ωστόσο, ότι η επέτειος στάθηκε αφορμή ώστε η Ελληνική Επανάσταση να αποκτήσει μια πιο αρμόζουσα θέση μέσα στην ευρωπαϊκή ιστορία ως η πρώτη επιτυχημένη Επανάσταση του 19ου αιώνα, η πρώτη Επανάσταση που πλήττει την περίφημη συμφωνία της Βιέννης του 1815, η πρώτη Επανάσταση που πλήττει την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο μαλακό υπογάστριό της, η Επανάσταση που ξεκινά τη διάσπαση της «ορθόδοξης κοινότητας των Βαλκανίων» εισάγοντας εθνικά στοιχεία και, τέλος, η Επανάσταση με την οποία ξεκινάει η επαναχάραξη των ευρωπαϊκών συνόρων. Μια διαδικασία που θα ολοκληρωθεί έναν αιώνα αργότερα, στην πιο τοπική κλίμακα με τους Βαλκανικούς Πολέμους και στην ευρωπαϊκή με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Επιπλέον, το 2021 προστέθηκαν νέες ενδιαφέρουσες θεάσεις για την Ελληνική Επανάσταση όπως η ίδια η παγκόσμια σημασία της, η ένταξή της στη «Διεθνή των Επαναστάσεων» αλλά και στις περιφερειακές Επαναστάσεις του 1820-22 (Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία, Δεκεμβριστές – Ρωσία) που απέτυχαν μεν πλην της Ελληνικής, αλλά αμφισβήτησαν το Παλαιό Καθεστώς των Αυτοκρατοριών που επανέφερε το Συνέδριο της Βιέννης. Εξετάστηκε ενδελεχέστερα ο συνωμοτικός και οργανωτικός χαρακτήρας της, ενώ η θέση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση, η Φιλική Εταιρεία και ο Καποδίστριας επανήλθαν δυναμικά στο προσκήνιο. Η ένταξη επίσης της Ελληνικής Επανάστασης αλλά και της κίνησης του ελληνικού κόσμου στο πλαίσιο της Νοτιοανατολικής Μεσογείου σε συνδυασμό με την εθνική κινητοποίηση και συνειδητοποίηση των αρχών του 19ου αιώνα και της εισόδου αυτών των ιδεών στον ελληνικό χώρο απετέλεσαν θεματική που προκάλεσε εσωτερικό αλλά και διεθνές βιβλιογραφικό ενδιαφέρον.

Τα ερευνητικά προγράμματα

Για αυτές τις νέες θεάσεις, προσλήψεις και αναμοχλεύσεις υπήρξε μια αξιόλογη βιβλιογραφική παραγωγή, το εντυπωσιακό στοιχείο της οποίας είναι ότι συνεχίζεται καθώς πολλά ερευνητικά προγράμματα και επιστημονικές προσπάθειες άργησαν να μπουν σε κίνηση λόγω της ευρύτερης αμηχανίας για τον εορτασμούς του 1821. Ετσι στην post επετειακή περίοδο έρχεται να προστεθεί μια σειρά μεγάλων εργασιών για το θέμα της Επανάστασης όπως η βιογραφία του Καποδίστρια και η σύντομη αλλά συμπυκνωμένη ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης του καθηγητή Χρ. Λούκου – και τα δύο παρουσιάστηκαν στα «ΝΕΑ» –, η «Αυστριακή Αρμάδα» των Κατσιαρδή – Κοντογεώργη από το Ιδρυμα της Βουλής ενώ αναμένονται και άλλες εκδόσεις.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον έχει η έκδοση «Ελλάδα: Ο αγώνας για την ανεξαρτησία, η συγκρότηση του κράτους και η παλιγγενεσία του έθνους» (Καστανιώτης , 2023) του σέρβου πρεσβευτή στην Ελλάδα Ντούσαν Σπασόγιεβιτς, μετά την επιτυχία που είχε η σερβική έκδοση το 2021. Η ογκώδης σύνθεση είναι διεισδυτική και προέρχεται από μια οπτική γωνία – τη βαλκανική – η οποία όχι μόνο έλειπε από την ελληνόφωνη βιβλιογραφία, αλλά φέρνει και θεάσεις που μπορεί να μας ξενίζουν, είναι όμως απολύτως συμβατές με το βαλκανικό πλαίσιο. Η έρευνά του αποτελεί μια συνθετική ωδή στην Ελληνική Επανάσταση και στο παράδειγμά της μέσα από μια έρευνα που πραγματικά καταλήγει σε μεγάλο βάθος. Ενδεικτικό είναι ότι συνδέει την Ελληνική με τη Σερβική Εξέγερση των ετών 1804 – 1805. Ο συγγραφέας – διπλωμάτης επισημαίνει διεισδυτικά ότι αν και η Σερβική Εξέγερση άνοιξε τον δρόμο της αποσύνθεσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Βαλκανική ήταν η Ελληνική εκείνη που ολοκλήρωσε την Επανάστασή της μετατρέποντας το επαναστατικό σε πολιτικό υποκείμενο, το πρώτο ανεξάρτητο κράτος της Νοτιοανατολικής Μεσογείου.

Υπασπιστής του Οθωνα

Για αυτό επισημαίνει και την έννοια της Ανεξαρτησίας χωρίς βέβαια στο εσωτερικό του βιβλίου να απορρίπτει τον όρο Επανάσταση αλλά θέλοντας να καταδείξει την ευρύτερη προσπάθεια που χρειάστηκε. Η δε προσθήκη της συγκρότησης κράτους στον τίτλο δείχνει πόσο σημασία δίνει σε αυτή τη διαδικασία που ολοκλήρωσε την Παλιγγενεσία. «Στην Ελλάδα ήρθαν από τη Σερβία περισσότεροι από εκατό εθελοντές, οι οποίοι, υπό την αρχηγία του Αθανασίου Δημητρίγεβιτς, προσχώρησαν στα σώματα των εκεί επαναστατών. Ο Χατζή Χρήστος Ντράγκοβιτς, μετά τη λήξη του ελληνικού αγώνα για την ανεξαρτησία, κατά τον οποίο κάποια στιγμή είχε μάλιστα πιαστεί αιχμάλωτος, έγινε υπασπιστής του πρώτου βασιλιά Οθωνα. Παρά την επίσημη αποχή της Σερβίας, οι Σέρβοι με επικεφαλής τον Χατζή Πρόνταν Γκλιγκορίγεβιτς συμμετείχαν στα γεγονότα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Ο Πέτρος Α’ Πέτροβιτς Νιέγκος εξέδωσε διάταγμα υποστηρίζοντας την Ελληνική Επανάσταση ενώ οι Σέρβοι του Μαυροβουνίου προσχώρησαν στο κίνημα του οποίου στη Μολδοβλαχία ηγήθηκε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ενώ ο Βάσος Μπράγιοβιτς, ο επονομαζόμενος Μαυροβουνιώτης, συμμετείχε σε πολλές μάχες σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας».

Ο Σπασόγιεβιτς χωρίς να προσπερνά την αρχαία ελληνική παράδοση και τη συνεισφορά του Νεοελληνικού Διαφωτισμού στην ιδεολογική ζύμωση στον δρόμο προς την Ελληνική Επανάσταση προτάσσει ως βασικά στοιχεία της επιτυχίας της τη θρησκευτική ενότητα και την αίσθηση της ισχυρής κοινής πολιτισμικής ταυτότητας που επέφερε μια ταύτιση του θρησκευτικού και του εθνικού. Αυτή η θέαση, πιο βαλκανική ίσως αλλά σίγουρα ιδιαίτερα διεισδυτική ως προς το κομμάτι του μετασχηματισμού της θρησκευτικής κοινότητας σε εθνική που απετέλεσε και τη βάση μιας νέας καινοφανούς οντότητας που θα διέλυε τον κόσμο των Αυτοκρατοριών: του έθνους – κράτους. Ο συγγραφέας επιμένει στο εκκλησιαστικό ζήτημα και οι συγκρίσεις που επιχειρεί με άλλες χώρες της Βαλκανικής είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικές.

Οι πρωταγωνιστές της περιόδου

Αναλύει επίσης σε βάθος τη συγκρότηση κράτους από την οποία ξεκινάει αφού της δίνει προτεραιότητα αλλά και τις απολήξεις αυτής της πρώτης κρατικής συγκρότησης ως το σήμερα ενώ μελετά διεξοδικά όλα τα γεγονότα που οδηγούν προς την Ελληνική Επανάσταση. Ισως ένα κομμάτι που παραβλέπει είναι η εμπορική κινητικότητα των Ρωμιών, αλλά σε μια σύνθεση τόσο πλούσια και διαφορετική που ρίχνει φως σε θεάσεις τις οποίες παραβλέπαμε, όπως τον Αγώνα στη Κρήτη στον οποίο αφιερώνει ένα μεγάλο μέρος και μαρτυρά την ιδιαίτερη σύνδεσή του με την περιοχή. Ξεχωριστή μνεία πρέπει να γίνει στις συμπυκνωμένες αποτιμήσεις για τους πρωταγωνιστές της περιόδου. Αποτιμήσεις ψύχραιμες, συμπυκνωμένες, με έμφαση στην προέλευση, στις τοπικές καταγωγές χωρίς εργαλειοποιήσεις και ματιές προς αυτούς μάλλον άκαιρες χωροχρονικά. Ξεχωριστό κεφάλαιο είναι εκείνο που αφιερώνει στον Πούσκιν και στη σύνδεση του ακόμα και καταγωγικά με την Ελλάδα μέσω της μητέρας του και υπογραμμίζει τον μεγάλο του ζήλο για τον Ελληνικό Αγώνα. «Στην αυτοβιογραφία του ο Πούσκιν περιγράφει την προγιαγιά του από την πλευρά της μητέρα του ως γυναίκα με ελληνική καταγωγή και εξαιρετική ομορφιά, από την οποία ο προπάππους του απέκτησε μια λευκή κόρη Ωστόσο η κατά πολύ πιο σημαντική σχέση του Πούσκιν με την Ελλάδα έγκειται στη συγκυρία και στο γεγονός ότι το 1817, αμέσως μετά την αποφοίτησή του από το κορυφαίο Λύκειο της Αγίας Πετρούπολης στο Τσάρσκογιε Σέλο, διορίστηκε γραμματέας στο ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών. Ο νεαρός διπλωμάτης Πούσκιν, δηλαδή, υπηρετούσε υπό τον κόμη Ιωάννη Καποδίστρια, τον Ελληνα επικεφαλής της ρωσικής διπλωματικής υπηρεσίας».

Οι νόρμες των Επαναστάσεων

Η ιστορία του Σπασόγιεβιτς έρχεται να προσθέσει ένα μεγάλο κομμάτι στην εσωτερική μας «ασθενή» βαλκανική ταυτότητα προσφέροντάς μας μια σπάνια εικόνα. Αν το 2021 μάθαμε από τα οθωμανικά αρχεία κάποιες εικόνες για την Ελληνική Επανάσταση οι οποίες συνάδουν με την αντίληψη μιας Αυτοκρατορίας που επαναστατεί μια επαρχία της, η ιστορία του Σπασόγιεβιτς καταδεικνύει την πολυπλοκότητα της Ελληνικής Επανάστασης αλλά και την επιδραστικότητα της σε όλη την περιοχή των Βαλκανίων. Η Ελληνική Επανάσταση παραμένει ένα γεγονός που δεν εντάσσεται εύκολα ούτε στη «βαλκανοποίηση» της Τοντόροβα αλλά ούτε στις νόρμες των Επαναστάσεων όπως τις αντιλαμβανόμαστε. Περιφερειακή αλλά και μοναδική στο είδος της, θρησκευτική, εθνική αλλά και με τοπικά χαρακτηριστικά, προϊόν του Διαφωτισμού και της συνωμοτικότητας που αναπτύσσεται μέσα από τη Φιλική Εταιρεία. Η θρησκευτική κοινότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετατρέπεται σ’ εθνική και δημιουργεί ένα έθνος – κράτος προσδεμένο στην Ευρώπη παρ’ όλες τις εσωτερικές φάσεις και αντινομίες που έχει αυτός ο δύσκολος και συχνά δυσερμήνευτος μετασχηματισμός. Η ιστορία του Σπασόγιεβιτς διερευνά συναρπαστικά αυτή την πορεία αλλά συγκρίνοντας καταστάσεις με άλλα βαλκανικά κράτη όπως η Σερβία και η Βουλγαρία την εντάσσει σ’ ένα ακόμα παράδειγμα πέρα από το ευρωπαϊκό ή εκείνο της ΝΑ Μεσογείου, εκείνο των τόσο κοντινών αλλά και συνάμα τόσο μακρινών Βαλκανίων.

Dusan Spasojevic
Ελλάδα:
Ο αγώνας για την ανεξαρτησία, η συγκρότηση του κράτους και η παλιγγενεσία του έθνους
Μτφ. Ισμήνη Ραντούλοβιτς
Εκδ. Καστανιώτη,
2023, σελ 456
Τιμή 20 ευρώ