Τα σύνορα της καρδιάς του τούρκου προέδρου

Στις 7 Δεκεμβρίου συγκαλείται το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας Ελλάδας – Τουρκίας και θα επισκεφθεί την Αθήνα ο τούρκος πρόεδρος. Οι οιωνοί δεν είναι καλοί. Στις 7 Δεκεμβρίου του 2017 (δηλαδή την ίδια ημερομηνία πριν από έξι χρόνια) ο Ερντογάν σε επίσημη επίσκεψη στην Αθήνα είχε θέσει ζήτημα αναθεώρησης της Συνθήκης της Λωζάννης. Αφού κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό, η Τουρκία προσπαθεί να τορπιλίσει τη Συνθήκη στην πράξη.

Το γεωπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα διεξαχθεί η συνάντηση κορυφής της 7ης Δεκεμβρίου είναι το ακόλουθο: Τα τελευταία χρόνια η τουρκική πολιτική ελίτ θεωρεί ότι ασφυκτιά στα οριοθετημένα σύνορα του τουρκικού κράτους (δηλαδή τα σύνορα της Συνθήκης της Λωζάννης) και επιδιώκει την οικοδόμηση της Μεγάλης Τουρκίας. Η τουρκική μεγάλη ιδέα έχει όμως γεωπολιτικές συνέπειες. Οπως δηλώνει σε κάθε ευκαιρία ο τούρκος πρόεδρος, «τα φυσικά μας σύνορα είναι διαφορετικά από τα σύνορα της καρδιάς μας». Πρόσφατα μάθαμε ποια είναι ακριβώς τα πολιτικά σύνορα της καρδιάς του: αυτά φθάνουν από την «Αδριατική μέχρι το Σινικό Τείχος της Κίνας» και από τη «Θεσσαλονίκη μέχρι τη Μοσούλη».

Για τη σημερινή Τουρκία τα υπάρχοντα σύνορα είναι ρευστά, προϊόν εποχών και καταστάσεων που έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί. Αυτό που πλέον μετράει είναι οι «κοινές ιστορικές καταβολές», δηλαδή η κληρονομιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που υποτίθεται ότι ενώνει το τουρκικό κράτος με την περιφέρειά του. Ο ρόλος που επιφυλάσσεται για τις χώρες της περιφέρειας – όπως η Ελλάδα – είναι αυτός του δορυφόρου στο νεο-οθωμανικό κέντρο. Η νεο-οθωμανική αυτοκρατορική νοσταλγία βασίζεται στην τουρκική στρατιωτική ισχύ. Αυτό ήταν άλλωστε το μήνυμα που έστειλε πριν από περίπου έναν μήνα η Τουρκία προς τη διεθνή κοινότητα από τη μεγαλύτερη συγκέντρωση πολεμικών πλοίων που έχει γίνει ποτέ στον Ελλήσποντο.

Ερχόμαστε τώρα στο επικείμενο Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας. Πρώτον, πάγια επιδίωξη της Τουρκίας ήταν η απευθείας διαπραγμάτευση με την Ελλάδα, χωρίς διαμεσολαβητές και χωρίς πλαίσιο αρχών. Ενα τέτοιο ανατολίτικο παζάρι ευνοεί την αναθεωρητική πλευρά που με την – συγκαλυμμένη ή απροκάλυπτη – απειλή πολέμου επιζητά υποχωρήσεις από την πλευρά που θέλει να διατηρήσει το status quo. Αυτό που πρακτικά προσφέρει η Τουρκία είναι να ξεπληρώσουμε τα ήρεμα νερά στο Αιγαίο με υποχωρήσεις.

Δεύτερον, η τουρκική πλευρά υποστηρίζει ότι βλέπει τις σχέσεις με την Ελλάδα ως παίγνιο θετικού αθροίσματος, όπου και οι δυο πλευρές μπορούν να βγουν κερδισμένες από τις διαπραγματεύσεις (win-win). Αυτό θα ίσχυε αν και οι δύο πλευρές επιζητούσαν το status quo και είχαν απλώς να διαχειριστούν ορθολογικά τις μεταξύ τους σχέσεις, ώστε να αποφεύγονται άσκοποι ανταγωνισμοί εξοπλισμών, ατυχήματα, παρανοήσεις και παρεξηγήσεις. Δυστυχώς, οι σχέσεις μας με την Τουρκία είναι παίγνιο μηδενικού αθροίσματος: η Τουρκία επιδιώκει να κερδίσει ό,τι θα χάσει η Ελλάδα. Η αύξηση του γεωπολιτικού βάρους της Τουρκίας προϋποθέτει τον γεωπολιτικό ευνουχισμό της Ελλάδας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Αυτός ακριβώς είναι ο στόχος του επεκτατικού γεωπολιτικού δόγματος της Γαλάζιας Πατρίδας. Διχοτομώντας το Αιγαίο η Τουρκία θα ελέγχει τις γραμμές θαλάσσιων επικοινωνιών από Βορρά προς Νότο και κυριαρχώντας στην Ανατολική Μεσόγειο θα ελέγχει τις γραμμές θαλάσσιων επικοινωνιών από Ανατολή προς Δύση.

Τέλος, ακόμα και αν αυτή την περίοδο η Τουρκία επιθυμεί ειλικρινά την ύφεση, θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι οι προθέσεις μπορεί να αλλάξουν σε ένα βράδυ. Αρα, αυτό που θα πρέπει να μας απασχολεί είναι πώς θα εξισορροπήσουμε την ικανότητα της Τουρκίας να μας βλάψει. Αυτός είναι ο μόνος σταθερός δρόμος υπεράσπισης των συμφερόντων μας.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και συγγραφέας (με τον Κωνσταντίνο Κολιόπουλο) του βιβλίου «50 Κανόνες Στρατηγικής για τις Ελληνοτουρκικές Σχέσεις» (Δίαυλος 2023)