Η δημοκρατική κοινωνία {LF}είναι η θυγατέρα του βιβλίου

Μπορεί να έχει ενδιαφέρον ένα κείμενο περίπου πενήντα σελίδων που πραγματεύεται την «αποστολή του βιβλιοθηκάριου» και μάλιστα το μακρινό 1935; Ανεπιφύλακτα, ναι. Καταρχάς επειδή ο τίτλος του είναι παραπλανητικός. Η παρανόηση στην οποία μάλλον εύκολα θα παραδοθεί ο ανυποψίαστος αναγνώστης οφείλεται στο ότι πρόκειται για την εναρκτήρια ομιλία του υ Γκασσέτ στο διεθνές συνέδριο βιβλιοθηκάριων που έλαβε χώρα στην Μαδρίτη το 1935 και αργότερα (το ίδιο έτος) δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Revista de Occidente». Σημειώνουμε ωστόσο ότι δεν πρόκειται για μια επαγγελματικής υφής προσέγγιση που αφορά «τεχνικές» τρόπον τινά διαστάσεις του πάλαι ποτέ επαγγέλματος του βιβλιοθηκάριου (τον οποίον σήμερα και σε μία εντελώς διαφορετική συνθήκη αποκαλούμε «βιβλιοθηκονόμο»), αλλά ένα κείμενο που αφορά την ουσία της ανάγνωσης και τη θέση του βιβλίου στον σύγχρονο πολιτισμό. Ο δεύτερος λόγος που καθιστά το μικρό αυτό βιβλίο πραγματικό αριστούργημα είναι η ίδια η σκέψη του υ Γκασσέτ, ενός μεγάλου διανοητή του οποίου το όνομα είναι μάλλον όχι ιδιαίτερα γνωστό στο ελληνικό ευρύ κοινό.

Οπως σημειώνεται στο «αφτί» του βιβλίου ο Χοσέ Ορτέγκα υ Γκασσέτ (1883 – 1955) υπήρξε ουμανιστής φιλόσοφος που συνέβαλε τα μέγιστα στην πολιτισμική και πνευματική αναγέννηση της Ισπανίας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα. Γεννημένος στη Μαδρίτη, σπούδασε Φιλοσοφία και επηρεάστηκε από τον νεοκαντιανισμό. Το 1923 ίδρυσε την «Επιθεώρηση της Δύσης» («Revista de Occidente»), μέσω της οποίας επιχείρησε να κάνει γνωστή στο ισπανόφωνο κοινό τη σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη. Την ίδια περίπου περίοδο ηγήθηκε μιας ομάδας δημοκρατικών διανοουμένων που δραστηριοποιήθηκε ενάντια στον εθνικισμό του Πρίμο δε Ριβέρα, ενώ ο ίδιος εργάστηκε πολιτικά για την ανατροπή του βασιλιά Αλφόνσου ΙΓ’ και την ανακήρυξη της δημοκρατίας. Με το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου ο υ Γκασσέτ θα αυτοεξοριστεί αρχικά στο Μπουένος Αϊρες και κατόπιν στη Λισαβόνα όπου θα συνεχίσει ένα σημαντικό συγγραφικό έργο, το οποίο επικεντρώθηκε τόσο σε πανανθρώπινα προβλήματα όσο και σε σύγχρονα ζητήματα της εποχής του.

Οπως λοιπόν συμβαίνει με κάθε μεγάλο στοχαστή έτσι και εδώ, ένα φαινομενικά άχαρο θέμα μετατρέπεται σε αφορμή για να διατυπωθούν οικουμενικές και οικουμενικής ισχύος αλήθειες. Πίσω από αυτή την απόφανση και δεκαετίες προτού μπει στο λεξιλόγιο των ιστορικών ο όρος «μικροϊστορία» ο υ Γκασσέτ έχει τη διαύγεια να καταλάβει πώς μια μικρή χαραμάδα μπορεί να φωτίσει ολόκληρη την εικόνα, πώς ενώ το όλον είναι ευρύτερο του μέρους, μόνο η μελέτη του θραύσματος μπορεί να ανασυστήσει το περίγραμμα εκείνου που έχει διαρραγεί. Γράφει σχετικά: «Οταν εξετάζουμε κάτι στην πραγματικότητά του [σημ.: εν προκειμένω την εξέλιξη του βιβλιοθηκάριου], ό,τι και αν είναι αυτό, όσο μικρό και δευτερεύον και αν μας φαίνεται, μας φέρνει σε επαφή με όλες τις υπόλοιπες πραγματικότητες, μας τοποθετεί κατά κάποιον τρόπο στο κέντρο του κόσμου και μας αποκαλύπτει, όπου και αν κοιτάξουμε, τις ασύλληπτα απεριόριστες όψεις του σύμπαντος» (σελ. 30-31). Υπό την έννοια αυτή η μελέτη της αποστολής του βιβλιοθηκάριου και κυρίως η τοποθέτησή στην Ιστορία, είναι κομβική για την κατανόηση της ίδιας της θέσης του βιβλίου στον δυτικό πολιτισμό αλλά και για την εξέλιξη του τελευταίου. Τούτων δοθέντων ο υ Γκασσέτ εντοπίζει την επανάσταση του τυπωμένου βιβλίου στα χρόνια της Αναγέννησης όταν και μέσω αυτού τίθενται οι βάσεις μιας επιστημονικής επανάστασης, η οποία θα ολοκληρωθεί τους επόμενους αιώνες. Η Γαλλική Επανάσταση θα φέρει στο προσκήνιο μια, έστω κατ’ όνομα, δημοκρατική κοινωνία την οποία θα πρέπει, τονίζει ο υ Γκασσέτ, να εκλάβουμε ως τη «θυγατέρα του βιβλίου». Αυτή η δημοκρατική κοινωνία αποτελεί τον θρίαμβο του γραμμένου από τον άνθρωπο – συγγραφέα βιβλίου επί του βιβλίου – αποκάλυψης εκ Θεού και επί του βιβλίου των νόμων, υπαγορευμένου από την αυταρχία. Παράλληλα, σύμφωνα με τον υ Γκασσέτ τόσο το χειρόγραφο όσο και, πολύ περισσότερο, το τυπωμένο βιβλίο θα προικοδοτήσουν τη γνώση με τα χαρακτηριστικά της μονιμότητας και της διάρκειας, διαλύοντας παράλληλα και με τον τρόπο αυτό την κυριαρχία των μεγαλυτέρων και τις ελίτ που διαχειρίζονταν επ’ ωφελεία τους μια κατ’ ουσία κλειστή γνώση. «Ιδού» γράφει, «ένα από τα πιο ρωμαλέα θεμέλια της αυθεντίας των πρεσβυτέρων [σημ.: στο παρελθόν]: ήταν αυτοί που γνώριζαν περισσότερα γιατί είχαν πιο μακρά μνήμη. Αποτελούσαν, όπως λέμε, “ζωντανά βιβλία” περισσότερο από ό,τι οι νέοι, βιβλία ούτως ειπείν με περισσότερες σελίδες» (σελ. 64).

Στα χρόνια ωστόσο που ακολούθησαν τη ρομαντική επανάσταση του βιβλίου οι συνθήκες άλλαξαν: το βιβλίο από προϋπόθεση της προόδου και «επιταχυντής της Ιστορίας» μετατράπηκε σε αβάστακτο βάρος. Κύριος λόγος για την εξέλιξη αυτή η μαζικοποίηση του βιβλίου, ο πολλαπλασιασμός των βιβλιοθηκών, η ολοένα και αυξανόμενη ζήτηση για νέους τίτλους, οι περισσότεροι εκ των οποίων διασπούν τις μεγάλες οργανικές ενότητες των πεδίων αποπροσανατολίζοντας εν τέλει τον αναγνώστη. Ακόμη και οι ειδήμονες, τονίζει ο συγγραφέας, αδυνατούν να βρουν τα πατήματά τους μέσα στην πληθώρα των τίτλων που απαρτίζουν μια βιβλιογραφία, με αποτέλεσμα τούτο να γεννά απογοήτευση, παραίτηση, αδυναμία εντοπισμού των πραγματικών συμβολών. Να λοιπόν η συνθήκη που οδήγησε ήδη από τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα στην εμφάνιση του επαγγέλματος του βιβλιοθηκάριου και ιδού ο μέγας κίνδυνος (εν έτει 1935 παρακαλώ) για το μέλλον του βιβλίου και της ανάγνωσης: το, κατά τον υ Γκασσέτ, ψευδεπίγραφο βιβλίο. Το βιβλίο δηλαδή που φέρει όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του βιβλίου, στερείται ωστόσο των βασικών του χαρακτηριστικών που είναι η αναγνωστική απόλαυση και η ώθηση για στοχασμό. Το βιβλίο που εκδίδεται απλώς για να υπάρξει ή να εισφέρει σε κύρος, έρμαιο ενός αισθητισμού δίχως περιεχόμενο και ουσία, το βιβλίο που υπάρχει ως παράσιτο και βάρος στα ράφια των βιβλιοθηκών.

Οπως τονίζει στο έξοχο Επίμετρο ο Δημήτρης Μαρκόπουλος, ο υ Γκασσέτ έγκαιρα συνειδητοποίησε τι σήμαινε η μαζικοποίηση των εκδόσεων που ακόμη, στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, βρισκόταν στα σπάργανα, και κυρίως ποιες οι ολέθριες συνέπειές της. Ο συγγραφέας φυσικά ούτε να διανοηθεί δεν θα μπορούσε τη σημερινή κατάσταση, τις γενεσιουργές αιτίες της οποίας ωστόσο είχε αφουγκρασθεί. Οπως επισημαίνεται, στην εποχή της αλόγιστης κατανάλωσης και των αυτοεκδοτικών εγχειρημάτων, η συγγραφή έχει απωλέσει κάθε ψήγμα καλώς εννοούμενης αριστοκρατικότητας και έχει απεκδυθεί την ευφυΐα και την αξιοσύνη που ιστορικά χαρακτήριζε την ποιότητα του λογοτέχνη. Σε αυτό το πλαίσιο, ο συγγραφέας παραχωρεί πανηγυρικά τη θέση του στον «χειριστή λογοτεχνικής γραφής», τη φαντασία διαδέχεται η τεχνική, τον μόχθο η συλλογή τίτλων και συνταγών επιτυχίας. Σε όλα αυτά ας προστεθούν οι καινοφανείς και απεριόριστες δυνατότητες ή και προκλήσεις που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες και τα κοινωνικά δίκτυα: ιστορίες στο ίνσταγκραμ, ψηφιακές παρέες ινφλουένσερς, βιντεάκια στο τικ-τοκ.

Αν υπάρχει μία αποστολή λοιπόν για τον βιβλιοθηκάριο, τονίζει ο Χοσέ Ορτέγκα υ Γκασσέτ ήδη από το 1935, αυτή συνίσταται στο να θέσει φραγμό στη χυδαία εμπορευματοποίηση του βιβλίου που αδρανοποιεί, αν δεν ακυρώνει παντελώς, την καταστατική του λειτουργία. Πολύ περισσότερο από το να είναι ένας οργανωτής βιβλιοθηκών ή βιβλιογραφιών, ο βιβλιοθηκάριος καλείται σύμφωνα με τον ισπανό διανοητή να δαμάσει το «εξεγερμένο», ψευδεπίγραφο, βιβλίο και να γίνει ο θηριοδαμαστής του αποδίδοντας στον αναγνώστη κάτι που ο ακόρεστος ναρκισσισμός της συγχρονίας και ο ανεξέλεγκτος αριθμός των εκδόσεων τού έχουν δυστυχώς στερήσει: τη γνήσια συγκίνηση, τον στοχασμό, το φτερούγισμα της ψυχής και του νου.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Εχει συγγράψει και επιμεληθεί οκτώ βιβλία με τελευταίο από αυτά το υβριδικό: Αυστραλία. Δέκα ιστορίες που εκδόθηκε (2022) από τον Μωβ Σκίουρο