Το γερμανικό θέατρο του καιρού μας

Χωρίς να κρατήσω χρονολογική σειρά των σύγχρονων γερμανικών έργων, αλλά ακολουθώντας τη χρονιά που παίχθηκαν στην Ελλάδα, που σημαίνει πως τότε γνωρίσαμε μια όντως έξοχη περίοδο, όχι μόνο του γερμανικού, αλλά και του παγκόσμιου θεάτρου, θα αναφερθώ σε κριτικές μου που το υποδέχθηκαν.

Το 1973 το κοινό μας ήρθε σε επαφή με το σημαντικό έργο του Πέτερ Βάις «Ασμα για το σκιάχτρο της Λουσιτάνιας» που παρουσιάστηκε στο Θέατρο ΣΤΟΑ, σε σκηνοθεσία του Θανάση Παπαγεωργίου. Μεταξύ άλλων, σημείωνα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Πέτερ Βάις γράφει ένα “άσμα” σε θεατρική μορφή. Εχει προηγηθεί η “Ανάκριση”. Το “Ασμα για το σκιάχτρο της Λουσιτάνιας” είναι η δεύτερη απόπειρά του να συνδυάσει το λεγόμενο θέατρο-ντοκουμέντο με το θέατρο-διαμαρτυρία. Θεωρώ πως είναι λάθος ανεπανόρθωτα αφελές να ανάγουμε αυτό το “είδος” θεάτρου στον Μπρεχτ, γιατί το επικό θέατρο θεωρεί βασικό χαρακτηριστικό του την “ψυχαγωγία”. Είναι θεμελιώδες γνώρισμα του ορισμού του. Το θέατρο-διαμαρτυρία δεν ψυχαγωγεί. Φοβόμαστε εξάλλου πως δεν είναι καν θέατρο. Ο όρος υπάρχει εδώ για να δηλώνει τον τόπο, όπου γίνεται η διαμαρτυρία, τον τόπο όπου εκτίθενται τα ντοκουμέντα που γίνονται αντικείμενα καταγγελίας. Κάποια υποτυπώδης θεατρική δομή δεν είναι παρά το εξωτερικό δάνειο. (…) Ο Βάις έχει την εντιμότητα να μην ονομάζει “θεατρικά έργα” τις δημιουργίες του. Τα θέλει “άσματα” και είναι ένα είδος μπαλάντας. Η μπαλάντα είναι ένα αφηγηματικό ποίημα που μπορεί να χορευτεί, αλλά δεν είναι “δρώμενο”. Είναι πρώτα ακρόαμα και μετά θέαμα. Το θέατρο-διαμαρτυρία τη μόνη σχέση που έχει με το θέατρο είναι πως μπορεί, όχι υποχρεωτικά πάντα, να “παρασταθεί” και σε έναν πατροπαράδοτο θεατρικό χώρο.

Τα παραπάνω δεν έχουν παρά καθαρά ειδολογικό χαρακτήρα. Η “Ανάκριση” και το “Σκιάχτρο” αυτά καθεαυτά ως κείμενα είναι ενδιαφέροντα και συνταρακτικά. Η παρουσίαση του υλικού γίνεται με τρόπο μεθοδικό και με γνώση. Ο στόχος επιτυγχάνεται και το κοινό, ξεκινώντας από το ενδιαφέρον, οδηγείται από τη διέγερση στην εξέγερση. Το “Σκιάχτρο” καταγγέλλει την πορτογαλέζικη αποικιοκρατία. Τα στοιχεία (ψυχρά, στατιστικά και καυτά ανθρώπινα) συσσωρεύονται και κλιμακώνονται κατά τρόπο αποκαλυπτικό. Φεύγοντας από τον χώρο του θεάτρου έχεις πειστεί συναισθηματικά πως και αυτή και όλες οι τυραννικές μορφές επιβολής των λίγων πάνω στους πολλούς είναι σιχαμερές, αποτρόπαιες, απάνθρωπες και απροκάλυπτα βίαιες. Εχεις πιεστεί, αν ανήκεις στους καταπιεζόμενους, αν βρίσκεσαι με την πλευρά των διαμαρτυρομένων. Ποια όμως θα ήταν στην προκειμένη περίπτωση η αντίδραση ενός εχθρικού κοινού; Πώς θα αντιμετώπιζαν το έργο οι λευκοί αποικιοκράτες της Αγγόλα; Από τη θέση του το έργο τούς θέλει, και είναι, αδιάντροπους. Ντρέπονται οι αδιάντροποι; Ή πιστεύουμε πως θα συνετιστούν; Τότε σε ποιον διαμαρτύρεται ο Βάις; Στους ανθρώπους που συμφωνούν φύσει και θέσει μαζί του; Γλαύκα κομίζει; Να γιατί φοβόμαστε πως το θέατρο-διαμαρτυρία είναι μια ρομαντική πράξη. Ενώ είμαστε βέβαιοι πως, αν οι αποικιοκράτες της Αγγόλα και οι όμοιοί τους έβλεπαν το “Ανδρας για άνδρα” του Μπρεχτ, ίσως να μην ντρέπονταν βέβαια, αλλά θα σκέπτονταν σίγουρα. Ενα κοινό, όταν το θυμώνεις, το εκτονώνεις. Οταν το κάνεις να σκέπτεται, όταν είναι το φιλικό σου, το κάνεις επικίνδυνο και όταν είναι το εχθρικό σου, το φοβίζεις. Το θέατρο του Βάις κάνει για λίγο τους νάνους γίγαντες. Το θέατρο του Μπρεχτ δρα αντίθετα, κάνει τους γίγαντες νάνους. Το πρώτο είναι ρομαντισμός, το δεύτερο ρεαλισμός».

«Η ανάκριση»

Δέκα χρόνια αργότερα, το 1983, στο Εθνικό Θέατρο ο Νίκος Περέλης σκηνοθέτησε την «Ανάκριση» του Πέτερ Βάις. Εγραφα στα «ΝΕΑ»: «Η “Ανάκριση” δεν είναι εύκολο θέατρο. Ξεκινάει και πατάει στη λογική του ντοκουμέντου, αλλά νομίζω πως την ξεπερνάει. Είναι ένα παρά-δείγμα, ένα πείραμα, θα έλεγα, μια απόπειρα να αναπαραχθεί στο εργαστήρι της σκηνής, σε ιδανικές, αντικειμενικές και βολικές στην έρευνα συνθήκες ένα συγκεκριμένο γεγονός (η δίκη για τα εγκλήματα στο Αουσβιτς) με πρόθεση να εξαχθούν γενικά και θεωρητικά πορίσματα. Ως σκεπτικό βρισκόμαστε πολύ κοντά στον Μπρεχτ, μόνο που εδώ δεν καταφεύγει ο ποιητής στον μύθο της Ανατολής ή στην παλιότερη ιστορία, αλλά αντλεί το υλικό από πρόσφατα αρχεία.

Ο Βάις, όπως ο Μπρεχτ, διεκδικούν το δικαίωμα της ψυχραιμίας και της επιστημονικής δεοντολογίας. Παρατηρούν με αμεροληψία τα τεκταινόμενα, φωτίζουν όλες τις πλευρές. Δεν έχουν εκ των προτέρων μια θέση που σώνει και καλά θέλουν να αποδείξουν. Η απόδειξη επιζητούν να είναι θεμελιωμένη σε ομολογουμένως αληθείς προκείμενες. Ο Βάις στην “Ανάκριση” δεν εργάστηκε διαφορετικά από ό,τι στον “Μαρά Σαντ” ή στο “Ασμα της Λουσιτάνιας” ή στον “Τρότσκι στην εξορία”. Πάντα πρυτάνευε στο θεατρικό του γραπτό η διαλεκτική, η αντιπαράθεση των λογικών επιχειρημάτων και των αναγκαίων συνθηκών.

Ενα στρατόπεδο, εδώ το Αουσβιτς, είναι μια κοινωνική συνθήκη καθόλου ξεκομμένη από τον όλο κοινωνικό της περίγυρο. Είναι προϊόν μιας συγκεκριμένης δομής και ιδεολόγημα μιας συγκεκριμένης πολιτικής σκέψης. Αυτό μελετά ο Βάις. Υπάρχουν διαδικασίες, θεσμοί, θέσμια, σκεπτικό, όργανα, επιλογές, εξουσιαστές και εξουσιαζόμενοι, υπάρχουν παραγωγικά μέσα, παράγοντες, παραγωγοί και παραγωγικότητα. Επιτελείται εργασία, άρα βρισκόμαστε στον σκόπιμο χώρο, όπου ασκείται μια ηθική. Νομίζω πως η “Ανάκριση”, πέρα από πολιτικό έργο, και ακριβώς ίσως και γι’ αυτό, είναι ένα ηθικό έργο. Εξετάζει την ανθρώπινη στάση ως ηθική στάση μέσα σε συνθήκες που επιτρέπουν, λόγω των ακραίων καταστάσεων, ασφαλή συμπεράσματα. Η “Ανάκριση” μελετά την άκρα αλλοτρίωση, τη διαδικασία που απογυμνώνει από τις μετωνυμικές της υπεκφυγές και τη δια-πραγμάτευση που ορίζεται και εξαντλείται στο ανθρώπινο σχήμα. Το στρατόπεδο συγκέντρωσης, ενώ συμβολίζει εν πυκνώ την κοινωνική δομή, δεν καταφεύγει σε σύμβολα για να αποξενώσει τον άνθρωπο από το περιβάλλον του ή την τάξη του ή τις αξίες του. Ενεργεί χωρίς μεσάζοντες, πάνω στην ψυχή του και στο σώμα του.

Θα ήταν άστοχο να δει κανείς το έργο του Βάις σαν μια συγκεκριμένη μαρτυρία ή σαν μια κατάθεση εναντίον του ναζισμού. Το 1964 που γράφτηκε το έργο αυτό δεν θα είχε νόημα. Νόημα, όμως, έχει, αν σκεφτεί κανείς ότι παίζεται στην εποχή μιας νέας αλαζονείας, που εμφανίζει τα ίδια συμπτώματα με την παλιά, κι όχι μόνο στη Γερμανία. Ο Βάις άλλο πράγμα διαπιστώνει. Πως τα σχήματα είναι σταθερά, οι δομές αναλλοίωτες, ενώ οι μέθοδοι αλλάζουν. Το “Αουσβιτς” είναι ένα μικρομοντέλο, ένα όνομα του “μεγάλου μηχανισμού” που στήθηκε πολύ πριν από το ιστορικό Αουσβιτς και επιβιώνει πολύ μετά από εκείνο.

Ενα τέτοιο ποιητικό κείμενο χρειάζεται, για να γίνει θεατρική πράξη, ακροβασία σε τεντωμένο σκοινί. Σκοπός του Βάις δεν είναι να προκαλέσει τη φρίκη ή την αποστροφή, σκοπός του είναι να κινητοποιήσει τη σκέψη, να αφυπνίσει τη συνείδηση. Σκοπός του είναι να ξύσει την ψευτοσυνείδηση, την ιδεολογία της εξουσίας που κουβαλάμε μέσα μας και να μας μετεωρίσει, να μας αφήσει ανέστιους, χωρίς τα στηρίγματά μας. Γι’ αυτό και μια παράσταση της “Ανάκρισης” πρέπει να προβάλει το διεστραμμένο ήθος, την παράλογη συμπεριφορά, να αποκαλύψει τους μηχανισμούς που τη δημιουργούν. Υλικό μιας τέτοιας παράστασης είναι η μουσική και το γυμνό ανθρώπινο αίσθημα, χωρίς παρωπίδες, προσωπεία και λογική».