Το εμβληματικό μέγαρο των 2.843.319 χρυσών δραχμών

Η Ακαδημία Αθηνών ιδρύθηκε με τη Συντακτική Απόφαση της 18ης Μαρτίου 1926, ενώ με την ίδια πράξη διορίστηκαν τα πρώτα μέλη της, διακεκριμένοι εκπρόσωποι της επιστήμης, της πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας της εποχής. Το πρώτο προεδρείο της είχε την ακόλουθη σύνθεση: Φωκίων Νέγρης (πρόεδρος), Γεώργιος Xατζιδάκις (αντιπρόεδρος), Σίμος Μενάρδος (γενικός γραμματέας), Κωστής Παλαμάς (γραμματέας επί των πρακτικών) και Γεώργιος Δροσίνης (γραμματέας επί των δημοσιευμάτων).

Το εμβληματικό Μέγαρο της Ακαδημίας, σε σχέδια του δανού αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν, θεμελιώθηκε σε έκταση της Μονής Πετράκη στις 2 Αυγούστου 1859, παρουσία του τότε βασιλικού ζεύγους Οθωνα και Αμαλίας. Είχε προηγηθεί, τρία χρόνια νωρίτερα, η μεγάλη δωρεά του βορειοηπειρώτη εθνικού ευεργέτη βαρόνου Σίμωνος Σίνα, ο οποίος, αφουγκραζόμενος το όραμα λογίων και αγωνιστών τής – ακόμα νωπής – Επανάστασης, θέλησε να συνδράμει στη δημιουργία ενός ιδρύματος που θα συνέβαλλε στην προαγωγή του ελληνικού πνεύματος, στα πρότυπα των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Με την έξωση του Οθωνα το 1864, όμως, οι εργασίες διεκόπησαν για σχεδόν τέσσερα χρόνια, ενώ νέες αναβολές στην περάτωση του έργου έφερε και ο θάνατος του ίδιου του Σίνα τον Απρίλιο του 1876. Εν τέλει, η χήρα του Ιφιγένεια ανέλαβε τη συνέχιση της χρηματοδότησης του έργου, με τον Ερνέστο Τσίλλερ να παίρνει τη σκυτάλη από τον δάσκαλό του Χάνσεν στην επίβλεψή του ως το 1885, οπότε και ολοκληρώθηκε.

Είχε προηγηθεί από το 1868 η ανάθεση από τον Χάνσεν του γλυπτικού διακόσμου του Μεγάρου στον γλύπτη και καθηγητή του Σχολείου Τεχνών (σήμερα Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο) Λεωνίδα Δρόση, ο οποίος είχε σπουδάσει με υποτροφία του Σίνα σε Μόναχο και Δρέσδη, και από το 1871 η ανάθεση του ζωγραφικού διακόσμου στον αυστριακό ζωγράφο Κρίστιαν Γκρίπενκερλ, μετέπειτα καθηγητή της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Βιέννης. Το συνολικό κόστος του νεοκλασικού Μεγάρου – που μαζί με το Βαλλιάνειο Μέγαρο της Εθνικής Βιβλιοθήκης και το κεντρικό κτίριο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών αποτελούν την Αθηναϊκή Τριλογία – ανήλθε σε 2.843.319 χρυσές δραχμές. Στις 20 Μαρτίου 1887 το ιωνικού ρυθμού Μέγαρο πέρασε με συμβολαιογραφική πράξη από τον Τσίλλερ στο ελληνικό κράτος και στον τότε πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη.

Η παρέμβαση του Ελευθέριου Βενιζέλου

Παρ’ όλα αυτά, το όραμα του Σίνα δεν έμελλε να γίνει πραγματικότητα παρά πέντε δεκαετίες μετά τον θάνατό του και κατόπιν της καθοριστικής παρέμβασης του Ελευθέριου Βενιζέλου, ο οποίος στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων, το 1919, δεσμεύτηκε για την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, προκειμένου η χώρα να έχει δικαίωμα συμμετοχής στη Διεθνή Ενωση Ακαδημιών. «Organisez rapidement Académie», τηλεγράφησε χαρακτηριστικά στον τότε υπουργό Παιδείας Δημήτριο Δίγκα. Η Μικρασιατική Καταστροφή που ακολούθησε, όμως, έβαλε εκ νέου στον «πάγο» τις όποιες ενέργειες. Ηταν τελικά ο Δημήτριος Αιγινήτης αυτός που επτά χρόνια αργότερα, το 1926, ως υπουργός Παιδείας της δικτατορικής κυβέρνησης Πάγκαλου, δρομολόγησε την προαναφερθείσα Συντακτική Απόφαση για την ίδρυση Ακαδημίας των Επιστημών, των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών. Και πράγματι, αμέσως μετά την ίδρυσή της, η Ακαδημία Αθηνών έγινε μέλος δύο μεγάλων διεθνών οργανισμών: της Διεθνούς Ενωσης Ακαδημιών και του Διεθνούς Συμβουλίου Επιστημονικών Ενώσεων (ICSU).

Στις 24 Μαρτίου 1926 το προεδρείο της Ακαδημίας Αθηνών παρέλαβε επισήμως το Μέγαρο της αποκαλούμενης Σιναίας Ακαδημίας, στο οποίο την επομένη, 25 Μαρτίου, ανήμερα την επέτειο της Εθνικής Παλιγγενεσίας, πραγματοποιήθηκε η πανηγυρική εναρκτήρια συνεδρία της ολομέλειάς της, με τον – ακαδημαϊκό πλέον – Αιγινήτη να δίνει το στίγμα του νέου ιδρύματος, ορίζοντας τους σκοπούς του. Δύο χρόνια αργότερα, μάλιστα, ο διαπρεπής αστρονόμος και πρώην υπουργός έγινε αντιπρόεδρος της Ακαδημίας και το 1929 ο τέταρτος κατά σειρά πρόεδρός της. Με τη συντακτική πράξη ίδρυσής της διορίστηκαν τα πρώτα 39 τακτικά μέλη, μεταξύ των οποίων οι Αγγελος Γκίνης, Κωνσταντίνος Βέης, Μιχαήλ Λιβαδάς, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, Αριστομένης Προβελέγγιος, ο Αθηνών Χρυσόστομος κ.ά., ενώ μέχρι σήμερα στην προεδρία της έχουν θητεύσει 99 τακτικά μέλη της, με τελευταίο (2023) τον νομικό Μιχάλη Σταθόπουλο.

Τα προβλήματα του μαρμάρινου οικοδομήματος

Βέβαια, η αρχή λειτουργίας της Ακαδημίας Αθηνών δεν ήταν ανέφελη. Το ηλικίας μισού αιώνα Μέγαρο παρουσίαζε τεχνικά προβλήματα, τα οποία κατέγραψε με γλαφυρό τρόπο στον πρώτο απολογισμό τού έργου ο γενικός γραμματέας Σίμος Mενάρδος: «Οτε κατά πρώτον συνήλθαμεν ο κ. πρόεδρος [Φωκίων Nέγρης], οι δύο ποιηταί [Γεώργιος Δροσίνης, Kωστής Παλαμάς] και ο τότε πρύτανις [Σίμος Mενάρδος], κρατούντες αντίτυπα του Kανονισμού, διά να παραλάβωμεν παρά του κ. Yπουργού [Δημήτριος Aιγινήτης] το μαρμάρινον οικοδόμημα, εμανθάναμεν παρά του κ. Bλαχογιάννη, του τέως φρουρού, κάτι το απροσδόκητον. Οτι η στέγη στάζει, και ότι κυριώτατον φωτιστικόν και θερμαντικόν μέσον είχε το Μέγαρον την ζωγραφιστήν εκείνην δάδα του Προμηθέως. Περί δε του κήπου αρκεί να λεχθή ότι μόλις ανακάλυψε δύο ανθούς ο κ. Δροσίνης».

Αξίζει να σημειωθεί ότι στο διάστημα που μεσολάβησε από την περάτωση του Μεγάρου μέχρι και την ίδρυση της Ακαδημίας στο κτίριο στεγάστηκε το Νομισματικό Μουσείο, όπου και οργανώθηκε η πρώτη έκθεση νομισμάτων. Μάλιστα, το Νομισματικό Μουσείο θα συστεγαζόταν με την Ακαδημία μέχρι το 1940, όταν με την είσοδο της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και για λόγους ασφαλείας οι συλλογές του μεταφέρθηκαν στην άλλη πλευρά της οδού Πανεπιστημίου, στα υπόγεια του Μεγάρου της Τράπεζας της Ελλάδος. Αντίστοιχα, από το 1914 στις ίδιες εγκαταστάσεις φιλοξενήθηκαν το Βυζαντινό Μουσείο και τα Γενικά Αρχεία του Κράτους.