Τελ Αβίβ, 4-11-1995

Ηταν Σάββατο, όπως σήμερα. Σάββατο 4 Νοεμβρίου 1995. Πέντε εβδομάδες μετά την υπογραφή από τον Γιτζάκ Ράμπιν και τον Γιάσερ Αραφάτ του «Οσλο 2», της δεύτερης συμφωνίας για τη δημιουργία μεταβατικής παλαιστινιακής διοίκησης στη Δυτική Οχθη και τη Γάζα. Στη μεγάλη πλατεία, μπροστά στο δημαρχείο του Τελ Αβίβ, η οποία σήμερα φέρει το όνομά του, ο Ράμπιν ήταν ο κεντρικός ομιλητής σε μια μεγάλη συγκέντρωση υπέρ της ειρήνης. Στην τσέπη του βρέθηκε αργότερα ματωμένη μια σελίδα με τους στίχους ενός φιλειρηνικού τραγουδιού που είχαν όλοι μαζί τραγουδήσει στο τέλος της διαδήλωσης. Ενας φοιτητής της νομικής, φανατικός υπερεθνικιστής, κατ’ εντολή του Θεού, όπως είπε, τον πλησίασε ενώ έμπαινε στο αυτοκίνητό του και τον πυροβόλησε.

Εφθασα στο Τελ Αβίβ δύο ημέρες μετά τη δολοφονία. Η ατμόσφαιρα ήταν καθηλωτική. Η πλατεία ήταν πλημμυρισμένη με κεριά που έκαιγαν όλη νύχτα και ανθρώπους που θρηνούσαν. Θρηνούσαν τον νεκρό, μα και τον εαυτό τους μαζί. Ηταν μία από τις πιο συγκλονιστικές εμπειρίες σε αυτά τα 40 και κάτι χρόνια μου στη δημοσιογραφία εκείνες οι νύχτες στο Τελ Αβίβ του πένθους, του θρήνου και της αγωνίας. Γύρισα πίσω με την πεποίθηση ότι το αίμα του Ράμπιν θα άλλαζε για πάντα το Ισραήλ, θα στέριωνε εκείνη τη δύσκολη, περίπλοκη, ατελή και πολύ εύθραυστη διαδικασία ειρήνευσης. Οτι, παρά τα πολλά προβλήματα των συγκεκριμένων συμφωνιών («μια κακή συμφωνία, αλλά η καλύτερη που μπορούμε να έχουμε σε μια κακή κατάσταση», είχε πει ο Αραφάτ), η διαδικασία της ειρήνης, που είχε ξεκινήσει με την αναγνώριση του κράτους του Ισραήλ από την PLO και τη δική της αναγνώριση από το Ισραήλ, δεν είχε επιστροφή.

Επεσα έξω. Στις εκλογές που ακολούθησαν, η μεγάλη πλειοψηφία των Αραβοϊσραηλινών, που ήταν το 14% του εκλογικού σώματος, δεν υποστήριξε τους ειρηνοποιούς, ψήφισε λευκό και άκυρο. Ο Σιμόν Πέρες, ο διάδοχος του Ράμπιν, έχασε για μόλις 29.000 ψήφους. Εξι μήνες μετά τη δολοφονία του Ράμπιν, τις εκλογές κέρδισε ο μοιραίος Μπίμπι Νετανιάχου, ο οποίος τον έλεγε προδότη και έβαζε τους οπαδούς του να κραδαίνουν πανό όπου ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου στον νικηφόρο Πόλεμο των Εξι Ημερών το 1967 εμφανιζόταν πότε με παλαιστινιακή μαντίλα, πότε με στολή Ναζί και πότε στην κρεμάλα.

Οι αδιάλλακτοι, οι αντίπαλοι όχι των συγκεκριμένων συμφωνιών, μα της ειρηνευτικής διαδικασίας της ίδιας, βρέθηκαν στην εξουσία στο Τελ Αβίβ. Ηταν θέμα χρόνου οι ακόμη πιο φανατικοί εχθροί της ειρήνης στην άλλη πλευρά, η Χαμάς, να πάρει την εξουσία στη Γάζα. Και η ειρηνευτική διαδικασία μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων να ατροφήσει και να νεκρωθεί. Οπως το είχε προφητέψει ο Αραφάτ. Οταν του ανακοίνωσαν την είδηση της δολοφονίας του συνομιλητή του, εκείνος, λένε, είπε: «Απόψε η ειρηνευτική διαδικασία πέθανε». Δεν αναστήθηκε ποτέ.

Ηταν ο θρίαμβος του φανατισμού και της στρατηγικής του αίματος. Η δολοφονία του Ράμπιν ήταν ο τελευταίος κρίκος μιας αλυσίδας όπου η Χαμάς και οι φανατικοί ορθόδοξοι Εβραίοι ανταγωνίζονταν σε αιματηρά τρομοκρατικά χτυπήματα για να τινάξουν τις συμφωνίες στον αέρα. Η στρατηγική αποδείχθηκε, δυστυχώς, επιτυχημένη.

Κι ήταν, επίσης, ένα σκληρό μάθημα εφαρμοσμένης πολιτικής: η στρατηγική της έντασης, η πολιτική που επενδύει συστηματικά στον φόβο, στον διχασμό, στη συστηματική καλλιέργεια της τοξικότητας και του κοινωνικού μίσους είναι, συνήθως, ακαταμάχητη. Από τότε, άλλωστε, έχει τελειοποιηθεί στις πολιτικές μάχες που ακολούθησαν. Η μετα-αλήθεια, ο διχαστικός λόγος, το «εμείς κι αυτοί», ο πολλαπλασιασμός της τοξικότητας στο Διαδίκτυο με τη δύναμη πυρός των τρολ και των μποτ απέδειξαν την αποτελεσματικότητά τους στην καμπάνια του Brexit, στην καμπάνια του Τραμπ και σε πολλά άλλα πεδία του πολέμου της δημοκρατίας με τους εχθρούς της.

Από τη νύχτα της δολοφονίας του Ράμπιν συμπληρώνονται απόψε 28 χρόνια. Σε όλο αυτό το διάστημα δεν υπήρξε στ’ αλήθεια ποτέ ρεαλιστική προοπτική αναβίωσης της ειρηνευτικής προσπάθειας. Πολύ περισσότερο, θα έλεγε κανείς, τώρα, μετά τη σαδιστική βαρβαρότητα των δολοφονιών και των απαγωγών της Χαμάς και την ασύμμετρη βία της απάντησης του Ισραήλ στη Γάζα. Αλλά υπάρχουν ακόμη αισιόδοξοι που πιστεύουν σ’ ένα θαύμα. Ετσι γινόταν πάντα, λένε. Ο πόλεμος του 1967 έκανε τους Παλαιστίνιους να συνειδητοποιήσουν ότι ο στόχος δεν μπορεί να είναι η εξαφάνιση του Ισραήλ, μα ένα δικό τους κράτος πλάι στο ισραηλινό. Ο πόλεμος του 1973 οδήγησε στην ειρήνευση μεταξύ Αιγύπτου και Ισραήλ (για την οποία, παρεμπιπτόντως, δολοφονήθηκε ο Ασαντ). Η πρώτη Ιντιφάντα έφερε τις συμφωνίες του Οσλο το 1993. Η δεύτερη Ιντιφάντα, την (άτυχη) αραβική πρωτοβουλία ειρήνης το 2002. Η σημερινή φρίκη, μετά τη στρατιωτική συντριβή της Χαμάς και τη συνειδητοποίηση από το Ισραήλ της πραγματικής αιτίας της αδυναμίας του να προβλέψει και να αποτρέψει την τρομοκρατική εισβολή της 7ης Οκτωβρίου, δεν θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα ανάλογο αποτέλεσμα;

Θα ήθελα πολύ να συμμεριστώ αυτή την «αισιοδοξία της βούλησης» έναντι της «απαισιοδοξίας της νόησης», όπως μας συμβούλευσε ο Τίμοθι Γκάρτον Ας τις προάλλες, εδώ από την Αθήνα. Μα χρειάζεται να εκπληρωθούν δύο προϋποθέσεις. Η μία είναι να περιθωριοποιηθούν οι σημερινές ηγεσίες και στις δύο πλευρές, να διαδεχθούν οι ρεαλιστές τους σημερινούς θερμοκέφαλους ή επιτηδείως ακραίους. Ευκολότερο, μάλλον, στην πλευρά του Ισραήλ, δυσκολότερο στην παλαιστινιακή. Η δεύτερη προϋπόθεση είναι να προσγειωθεί η ίδια η διαμάχη στην πραγματικότητα. Γιατί, όπως λένε οι σοφότεροι, το χειρότερο από όσα συνέβησαν τα τελευταία 28 χρόνια είναι ότι μια διαμάχη που ήταν πάντα σκληρή, αιματηρή, περίπλοκη και δυσεπίλυτη, μα ήταν μια «κοσμική», πολιτική διαμάχη, πήρε χαρακτηριστικά δογματικής θρησκευτικής σύγκρουσης, όπου και στις δύο πλευρές επιβλήθηκαν εκείνοι που βλέπουν κάθε συμβιβασμό ως αμαρτία, ως προσβολή του θείου νόμου, της Τορά ή του Κορανίου. Υπάρχει άραγε επιστροφή από τα ασυμβίβαστα θεία στα συμβιβάσιμα εγκόσμια;