Αιχμάλωτοι της αυτοδυναμίας {LF}και του δικομματισμού

Οι εκλογές του Μαΐου και Ιουνίου δεν ανέδειξαν μόνο μια αυτοδύναμη κυβέρνηση, που στηρίζεται σε μια συμπαγή, μονοκομματική, πλειοψηφία και εγγυάται κυβερνητική σταθερότητα και κυβερνησιμότητα, αποκάλυψαν παράλληλα, δυστυχώς, και την ύπαρξη μιας αδύναμης και κατακερματισμένης αντιπολίτευσης. Και αυτό το τελευταίο δεν είναι, σίγουρα, δείγμα ευρωστίας του κοινοβουλευτικού μας συστήματος.

Διότι το αντιπροσωπευτικό σύστημα διακυβέρνησης και ειδικά η κοινοβουλευτική μορφή του βασίζεται στη διαρκή αντιπαράθεση και στον επαναλαμβανόμενο συμβιβασμό κυβέρνησης – αντιπολίτευσης, πλειοψηφίας – μειοψηφίας. Αυτή είναι η δύναμη και η αδυναμία του και αυτό είναι που το χαρακτηρίζει: η αέναη δυνατότητα εναλλαγής, μέσω εκλογών, των κομμάτων στην εξουσία, είτε αυτοδύναμα είτε μέσω κυβερνήσεων συνεργασίας.

Η απουσία, σήμερα, στον τόπο μας αξιόμαχης και αξιόπιστης αξιωματικής αντιπολίτευσης, έτοιμης να διαδεχθεί την κυβερνώσα κοινοβουλευτική πλειοψηφία στην εξουσία, συνιστά έλλειμμα δημοκρατίας. Δείχνει ότι το κοινοβουλευτικό μας σύστημα είναι χωλό. Λείπει ο έτερος πόλος της κοινοβουλευτικής αντιπαράθεσης, ο αναγκαίος αντισταθμιστικός παράγων της κοινοβουλευτικής ισορροπίας.

Η εξέλιξη αυτή συμβαίνει να είναι σύμπτωμα αλλά και αιτία, μαζί, της καχεξίας του πολιτικού μας συστήματος. Σύμπτωμα και αιτία, πρώτα, της αναξιοπιστίας του κομματικού συστήματος, της έλλειψης εμπιστοσύνης των εκλογέων προς αυτό. Σύμπτωμα και αιτία, έπειτα, της μεγάλης αποχής, της αδιαφορίας του κόσμου γενικότερα για τις εκλογές και τις κομματικές αντιπαραθέσεις.

Το ερώτημα τώρα είναι αν είναι εύκολα ανατρέψιμος, θεσμικά, ο συσχετισμός των κομματικών δυνάμεων που έχει διαμορφωθεί. Το κομματικό σύστημα που έχει σχηματιστεί είναι ένας πολυ-κομματισμός με κυρίαρχο ένα κόμμα, αυτό της ΝΔ, που δείχνει να είναι παντοδύναμο και αρέσκεται, άλλωστε, να το επιδεικνύει.

Με τις φετινές εκλογές περάσαμε, χωρίς να το καταλάβουμε, από έναν σχεδόν αδιατάρακτο δικομματισμό, που είχαμε καθ’ όλη την διάρκεια της Μεταπολίτευσης, σε έναν ατελή δικομματισμό, αφού ο δεύτερος πόλος, μέχρι πρόσφατα, του δικομματισμού, ο ΣΥΡΙΖΑ, έχει εξασθενήσει τόσο και απέχει σε ποσοστά τόσο πολύ από το πρώτο κόμμα, που δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί διεκδικητής, από μόνος του, της εξουσίας και ας είναι ακόμη, προς το παρόν, αξιωματική αντιπολίτευση.

Η αναπάντεχη κατάρρευση του ΣΥΡΙΖΑ έχει ως αποτέλεσμα την αναπτέρωση του πολιτικού ηθικού του ΠΑΣΟΚ, που άρχισε να διεκδικεί και να ορέγεται τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ενας οξύς ανταγωνισμός έχει αρχίσει να αναπτύσσεται μεταξύ των δυο κομμάτων, που είναι μοιραίο να εντείνεται, να επεκτείνεται και να αποκλείει εκ των πραγμάτων κάθε προοπτική συνεννόησης ή συνεργασίας μεταξύ τους, αφού η πολιτική επιβίωση του ενός είναι συνάρτηση της πολιτικής ήττας του άλλου.

Και τα δύο διεκδικούν, πάση θυσία, τον έλεγχο του ετέρου πόλου ενός νέου δικομματισμού ώστε να μπορέσουν μετά να αναμετρηθούν με τον Μητσοτάκη από την θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Προϋπόθεση επομένως της αντιπαράθεσής τους με το κυβερνών κόμμα και διεκδίκησης της κυβερνητικής εξουσίας είναι να νεκραναστηθεί ο δικομματισμός: η δημιουργία ξανά δύο μεγάλων κομμάτων που να μπορούν να διεκδικούν με ίσους όρους την κυβερνητική αυτοδυναμία. Η θεσμική αυτή προοπτική είναι που καθορίζει την πολιτική στρατηγική των δύο μεγάλων κομμάτων της αντιπολίτευσης και την εν γένει πολιτική τους συμπεριφορά.

Η επιδίωξη της αυτοδυναμίας είναι αυτονόητο ότι αποκλείει κάθε ιδέα για κυβερνήσεις συνεργασίας ή συνασπισμού ή για δημιουργία κλίματος πολιτικής συνεννόησης και συναίνεσης μεταξύ των κομμάτων. Είναι η θεσμική προοπτική του δικομματισμού που παράγει και αναπαράγει, μοιραία, την επιδίωξη πάση θυσία της κομματικής αυτοδυναμίας. Και είναι η αυτοδυναμία που συνεπάγεται τον δικομματισμό, με μόνιμη επωδό και των δύο το εκλογικό σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής.

Λες και η χώρα μας είναι καταδικασμένη να ζεί δύο αιώνες τώρα σε ένα κλίμα μόνιμης πολιτικής και ιδεολογικής πόλωσης, δικομματικής αντιπαράθεσης και πλειοψηφικού κοινοβουλευτισμού. Οι κυβερνήσεις συνεργασίας ή συνασπισμού και η πολιτική συναίνεση δεν βρήκαν ποτέ, δυστυχώς, έδαφος πρόσφορο για να ανθήσουν. Δεν απαντώνται καν στο πολιτικό μας λεξιλόγιο.

Μέσα από αυτές τις συμπληγάδες πέτρες φαίνεται πως είναι αναγκασμένο να περάσει και το τωρινό κομματικό μας σύστημα. Το έχουν άραγε συνειδητοποιήσει οι δύο ηττημένοι, εκλογικά, νοσταλγοί του δικομματικού παιχνιδιού και της αυτοδυναμίας; Κατάλαβαν ότι είναι εγκλωβισμένοι σε αυτή τη θεσμική λογική και ότι παίζουν στο γήπεδο της κυβερνώσας παράταξης;

Ο Αντώνης Μανιτάκης είναι ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ, επικεφαλής της επιστημονικής επιτροπής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας