Οντολογία πολέμου

Στην ελληνική ιστορία, δυστυχώς, το κάθε ’21 με τους εορτασμούς του ακολουθεί σχεδόν νομοτελειακά το ’22 και οι οδυρμοί του. Με την εμπειρία λοιπόν 200 και 100 ετών αντίστοιχα, οφείλουμε σήμερα αναστοχαζόμενοι να σταθμίζουμε νηφάλια κέρδη και ζημίες. Για το εθνικό μας μέλλον. Συνειδητοποιώντας πόσο πολύ τιμωρεί η Ιστορία όσους την αγνοούν.

Αντί λοιπόν να ασχολούμαστε με την προκλητική γελοιότητα επισήμων και ανεπίσημων που κατάφεραν, λίγους μήνες πριν, να κάνουν καρικατούρες δύο συνταρακτικές για την εθνική μας συνείδηση επετείους, ας αναφερθούμε στο αείζωο ’21 καθώς και τη διαρκή πληγή του ’22 με τον τρόπο που αυτά πάλλονται αιμάσσοντας μέσα από τα 44 έργα και τις εγκαταστάσεις του Παναγιώτη Τανιμανίδη, στη Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά.

Ενα συναξάρι θριάμβων και συμφορών που καταφέρνει να συμπεριλάβει και τα Ιμια ή τη σύρραξη στην Ουκρανία σαν μια εικαστική οντολογία του πολέμου. Αλλά και έναν αισθητικό εξορκισμό του. Επειδή για τον συγκεκριμένο δημιουργό η μόνη πραγματικότητα που ισχύει είναι αυτή που κατοχυρώνεται μέσα από τη ζώσα ανάμνηση. Ενώ τέχνη είναι εκείνη η διαδικασία που μεταμορφώνει την ανάμνηση σ’ ένα οπτικό κείμενο, ένα υλικό γεγονός κι ένα σύστημα εικόνων που καταγράφουν το παρελθόν, το παρόν και προοικονομούν το μέλλον. Το παρόν, τέλος, υπάρχει όπως εξάλλου και το μέλλον, μόνο όταν αμφότερα καταστούν παρελθόν. Μνήμη και Μύθος.

Επειτα έρχεται η τέχνη που ακυρώνοντας τον χρόνο με τα μαγικά της ευρήματα, φτιάχνει την άλλη, τη μοναδική πραγματικότητα που κατ’ ουσίαν διαθέτουμε. Αφού κάθε τι άλλο δεν είναι παρά η θαμπή της προσομοίωση (Το simulacre που θα έλεγε ο Baudrillard).

Υπάρχει, τέλος, μία τέχνη πραϋντική κι ευχάριστη που υποδύεται πολύ πειστικά ότι, τάχα, γνωρίζει, μεταφυσικώ τω τρόπω, τα πώς και τα γιατί του κόσμου τούτου. Η συγκεκριμένη έκφραση κατατείνει πάντα σ’ ένα συμβολικό ή ρεαλιστικό happy end, σε μια κατευναστική – εκτονωτική συγκίνηση, δηλαδή στο άκρον άωτον της ευτυχίας που διαφημίζει το Χόλιγουντ. Χωρίς καμία διακινδύνευση, καμία υποψία του κενού που χάσκει πίσω από τις ασφαλείς λέξεις ή τις εικόνες, καμία απώλεια ή ματαίωση. Κι όλα αυτά είτε πρόκειται για αφήγημα, ταινία, πίνακα, θέατρο ή μουσική. Μια τέχνη – προέκταση και συμπλήρωμα εκείνης της έωλης πραγματικότητας που εξαντλείται όχι μόνο στα όρια του ορατού αλλά, ακόμη χειρότερα, στα κράσπεδα του προβλέψιμου. Κανένα αίνιγμα, χάσμα ή ίλιγγος όχι του απείρου όπως θα ήθελαν οι ρομαντικοί αλλά, κυρίως, του τίποτε που χαίνει πίσω από την έκλειψη του όποιου νοήματος.

ΤΡΟΜΟΣ ΚΑΙ ΔΕΟΣ. Υπάρχει όμως και μία τέχνη που μπορεί να είναι όχι χαριτωμένη αλλά εύχαρις και συγχρόνως φοβερή μ’ εκείνο τον τρόμο κι εκείνο το δέος που ένιωσαν οι μυροφόρες όταν συνειδητοποίησαν την Ανάσταση εμπρός σ’ έναν νεανία καθήμενο πάνω στον ανοιχτό τάφο. Που διαθέτει συνείδηση και τρόμο Ιστορίας. Και που αγωνίζεται να μη βουλιάξουν στην απαξία και τη λήθη «έργα τε μεγάλα και θωμαστά» που έγραφε ο Ηρόδοτος. Σαν την τέχνη του Παναγιώτη Τανιμανίδη.

Τα έργα αυτού του δημιουργού, που αποτελούν τη γοητευτική μείξη πολλών διαφορετικών πλην νόμιμων ειδών, έχουν κύριο υλικό τους την παλιότερη και την πρόσφατη ιστορία του τόπου μας και επιδιώκουν αυτή τη βιωμένη ιστορία να τη «στερεοποιήσουν» και να τη μεταμορφώσουν σε μία ποιητική, ευφάνταστη χειροτεχνία, φορτωμένη με κατασκευαστικές λεπτομέρειες ή συμβολικές συμπαραδηλώσεις που μπορεί να τέρπει και να συγκινεί χωρίς όμως να πληγώνει πια. (Η Ιστορία, ούτως ή άλλως, πάντα πληγώνει.) Ο Τανιμανίδης είναι συγχρόνως λαϊκός παραμυθάς που φορτώνει την αφήγησή του με άπειρες λεπτομέρειες και ένας σύγχρονος δημιουργός με συνείδηση και τρόμο Ιστορίας. Που για να μιλήσει για γιαλαντζί πολιτικούς και πολιτικές, δεν διστάζει να γεμίζει μια τεράστια επιφάνεια με ντολμαδάκια γιαλαντζί, από πολυουρεθάνη, απίστευτης όμως αληθοφάνειας. Και τα αντιπαραβάλλει με το κατάπτυστο χαρτί που παραχώρησε το γκουβέρνο στον πένητα Νικηταρά ώστε να επαιτεί κάθε Παρασκευή έξω από την Ευαγγελίστρια Πειραιά. Ή, η άλλη σύνθεσή του, με θέμα τη σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου. Τότε που όλοι οι πιτσιρικάδες γινόμασταν ήρωες για μία μέρα. Είτε παρελαύνοντας με τη σημαία, είτε υποδυόμενοι τον Παπαφλέσσα και τον Κανάρη στα σκετς του δημοτικού. Η Ελλάδα που αντιστέκεται όπως θα τραγουδούσε αργότερα ο Διονύσης Σαββόπουλος.

Γιατί αυτό σημαίνει τέχνη. Τον τρόπο μας να ψιθυρίσουμε την απόλυτα προσωπική μας ιστορία στο αφτί της αιωνιότητας. Κι αν ακούσει! Ούτως ή άλλως και η ζωγραφική και η γλυπτική είναι βακτηρίες ιδεών μέσω εικόνων για να κρούσουμε μ’ αυτές τη θύρα του αγνώστου. Υπομόχλιο για να μετακινήσουμε όχι τον ορατό αλλά τον αθέατο κόσμο λίγο πιο εκεί. Κι αυτό το ακοίμητο νερό των δακρύων που κάνει το δέντρο της μελαγχολίας να καρποφορεί και στις πιο αυχμηρές εποχές.

ΥΓ: Υπενθυμίζω ότι η «Σφαγή της Χίου», το κορυφαίο έργο του ευρωπαϊκού Ρομαντισμού και συγχρόνως μια συνταρακτική, πολιτική καταγγελία που εξετέθη στο επίσημο salon του Παρισιού το 1824, έκανε τον μόλις 26χρονο ζωγράφο διάσημο μέσα σε μια μέρα. Κάτι ανάλογο συνέβη με τον Μπάιρον και το ποίημά του «Τσάιλντ Χάρολντ», την Οδύσσεια της νεότερης ποίησης. Μετά το αρχικό σοκ λόγω της ανατριχιαστικής ωμότητας του θέματος, η «Σφαγή» περιόδευε σε διάφορες πόλεις από τα φιλελληνικά κομιτάτα εκτιθέμενη έναντι εισιτηρίου. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και με την «Γκερνίκα», άλλον συνταρακτικό, πολιτικό πίνακα, από το 1937 και εξής. Σε Γαλλία αλλά και τις ΗΠΑ. Μπορεί σήμερα να δημιουργηθεί ένα καλλιτέχνημα που να μιλήσει έγκυρα για τις γκρίζες ζώνες στο Αιγαίο ή την κατεχόμενη Κύπρο; Συνεγείροντας τις μάζες; Η απάντηση δική σας.

info

Εως 3 Νοεμβρίου στη Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά (Φίλωνος 29). Δευτέρα έως Παρασκευή 10.00 – 14.00 & 18.00 – 21.00, Σάββατο & Κυριακή 10.00 – 14.00