Η «φωνή της γραφής»

Aν το «φωτεινό σκοτάδι» συνιστά τη βαθύτερη επιδίωξη του ζωγράφου-ήρωα στο Αλλο Ονομα του Γιον Φόσε – το μυθιστόρημα, που αποτελεί ταυτόχρονα μια πραγματεία περί τέχνης –, το θέατρο του νομπελίστα συγγραφέα στοχεύει στην εύγλωττη σιωπή, σε αυτό που ο ίδιος ονόμασε «φωνή της γραφής». Η αδιάσπαστη ενότητα αυτού που λέει ένα κείμενο με το πώς το λέει συνιστά τη γραφή και η μυστική ακαθόριστη «φωνή» της που αναδύεται μέσα από τις λέξεις και πέρα από τις λέξεις είναι το ποιοτικό στοιχείο που χαρακτηρίζει, κατά τον Φόσε, την αυθεντική πεζογραφία και δραματουργία. Ο ίδιος θυμάται να άκουσε για πρώτη φορά στο θέατρο αυτόν τον βουβό σημαίνοντα ήχο σε μια παράσταση ενός έργου του Μπέκετ.

Σαν  «αόρατο φως» αυτή η σιωπηλή φωνή διαπερνά τη θεατρική γραφή του Φόσε. Ποιητής του θεάτρου που εκφράζεται με μια τέχνη του ελάχιστου, μοιάζει να αναμετριέται συνεχώς με τη ρήση του Ζορζ Μπατάιγ «η σιωπή είναι μια λέξη που δεν είναι λέξη». Οι σιωπές μιλούν όσο και οι λέξεις, η γλώσσα είναι καθημερινή, ρεαλιστική αλλά και μεταφορική, οι φράσεις σαν σύντομοι ελεύθεροι στίχοι σημαίνουν ένα πράγμα και ταυτόχρονα το αναιρούν, τα σημεία στίξης αποφεύγονται, ο διάλογος χαρακτηρίζεται από επαναλήψεις, παύσεις, μισοτελειωμένες προτάσεις και ανεπαίσθητες παραλλαγές, προχωρά διστακτικά καθώς τα πρόσωπα λένε τα ίδια και τα ίδια ενώ η ένταση ελλοχεύει, η τεχνική της επανάληψης με τη ρυθμική της διάταξη δημιουργεί ένα είδος μουσικής παρτιτούρας, τα λόγια εκφέρονται από τα πρόσωπα, αλλά συγχρόνως δίνουν την αίσθηση φωνών που έρχονται από μακριά.

Μετά τον Μπέκετ

Οι χαρακτήρες θα μπορούσαν να είναι μακρινοί απόγονοι του ιψενικού θεάτρου, αλλά αντίθετα από τον συμπατριώτη του, ο Φόσε αρνείται να τους βιογραφήσει. Τα δικά του δραματικά  πρόσωπα ανήκουν σε ένα μεταμπεκετικό σκοτεινό σύμπαν, είναι αναγνωρίσιμα και συνάμα απόμακρα, κατοικούν έναν κόσμο γνώριμο που μεταμορφώνεται σε εξωπραγματικό, δεν έχουν ονόματα, είναι «ο πατέρας», «ο γιος», «ο ένας», «ο άλλος» ή δηλώνονται με αριθμούς 1, 2, 3… Δυο ήρωες μπορούν να αποτελούν τις δυο όψεις του ίδιου προσώπου. Με υποτυπώδη πλοκή, η δραματουργία του προτιμά να θέτει ερωτήσεις αντί να δίνει απαντήσεις. Δεσπόζουν κυρίως τρία θέματα: ο χρόνος, η μνήμη και ο θάνατος. Οι ζωντανοί συγκατοικούν συχνά με τις σκιές των νεκρών, το παρελθόν συνυπάρχει με το παρόν και μέλλον. Μέσα από την αναμέτρηση με τη μοναξιά και την απώλεια ή με την επιστροφή στο πατρικό σπίτι, το μύχιο γίνεται οικουμενικό, τα μέρη του Βορρά μεταμορφώνονται σε εσωτερικά τοπία, ενώ η κρυφή, ανομολόγητη αγωνία για το υπαρξιακό κενό σκίζει σαν χορδή τον αέρα.

Στην ανάπτυξη του θέματος δεν έχει σημασία αυτό που προφέρεται, όσο αυτό που δεν θα ειπωθεί, ό,τι υπάρχει ανάμεσα από τις λέξεις και τις γραμμές. Από αυτή την άποψη ο Φόσε συνεχίζει και μαζί διαφοροποιεί μέσα στη συναρπαστική εξέλιξη των αισθητικών μορφών τον μίτο που περνάει από τον Τσέχοφ στον Μπέκετ και από τον Πίντερ στον Μπέρνχαρντ. Στο παλίμψηστο της δραματουργίας του Φόσε, ο γάλλος σκηνοθέτης Κλοντ Ρεζί, που του άνοιξε τον δρόμο για την ευρωπαϊκή καθιέρωση, αναγνωρίζει ανάμεσα στις άλλες εκλεκτικές (λογοτεχνικές και φιλοσοφικές) συγγένειες τη συνομιλία του συγγραφέα με τους στίχους του μεγάλου νορβηγού συγγραφέα Tarjei Vesaas.

Η μουσική, ποιητική και αινιγματική διάσταση των έργων του Φόσε ενυπάρχει και στο θέατρο που ο συγγραφέας γράφει για τα παιδιά, από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Στο έργο Kαντ δημιουργεί έναν φιλοσοφικό μύθο για παιδιά και προσεγγίζει με αγάπη τις υπαρξιακές αγωνίες τους, ενώ στο Κοιμήσου μικρό μου, μυεί τους λιλιπούτειους θεατές με ευαισθησία και τρυφερότητα στο μεγάλο μυστήριο της ζωής, επινοώντας «στιγμές με έναν άγγελο που θα ανέβει πάνω στη σκηνή».

Να ζητήσουμε από τον Γιάννη Χουβαρδά, που ξέρει να αφουγκράζεται τη γραφή του νορβηγού συγγραφέα, να υπογράψει μια παράσταση του Φόσε για το παιδικό κοινό στην Ελλάδα;

Η Δηώ Καγγελάρη είναι διευθύντρια Σπουδών στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, τ. επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Θεάτρου του ΑΠΘ