Κάτι πιο κακό από την ψυχολογία του κακού

Οι θηριωδίες των ναζιστών κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου  Πολέμου και η Δίκη της Νυρεμβέργης προκάλεσαν τον προβληματισμό των επιστημόνων και οι ερευνητές μελέτησαν τους παράγοντες που οδήγησαν στην εκδήλωση αυτής της ακραίας και ωμής βίας.

Η πρόσφατη τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς κατά του Ισραήλ, η οποία δεν ακολουθεί κάποιους κανόνες, ενώ δεν υπήρξε όριο στη βία που ασκήθηκε (βιασμοί, κακοποιήσεις ανηλίκων και ενηλίκων, δολοφονίες παιδιών), προκαλεί παρόμοιους προβληματισμούς. Μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις γίνεται σύγκριση και ταυτίζονται τα δύο φαινόμενα. Ωστόσο οι κοινωνιοψυχολογικές διαδικασίες οι οποίες οδηγούν σε αυτό το είδος της βίας είναι διαφορετικές για κάθε περίπτωση.

Ο Φίλιπ Ζιμπάρντο στο γνωστό βιβλίο του «Η επιρροή του Εωσφόρου» ανέλυσε παράγοντες που οδηγούν τα άτομα σε απάνθρωπες πράξεις και στην αποκτήνωσή τους. Ονόμασε τη συγκεκριμένη διαδικασία «dehumanization» (απεξατομίκευση/απανθρωποποίηση). Υποστήριξε ότι η συμμετοχή του ατόμου σε μια ομάδα παρέχει έναν μανδύα ανωνυμίας που διαχέει την προσωπική ευθύνη. Η συμπεριφορά του ατόμου δεν υπόκειται σε κάποιον έλεγχο. Η απεξατομίκευση φάνηκε ότι αυξάνει την επιθετική συμπεριφορά σε συνδυασμό με τους ρόλους που τα μέλη μιας ομάδας υιοθετούν. Οι ρόλοι που υιοθετούνται δεν αντιστοιχούν σε άτομα αλλά σε προδιαγραφές συμπεριφοράς. Το φαινόμενο ανέλυσε και ο Μίλγκραμ με τη θεωρία του περί «υποταγής στην αυθεντία». Υποστήριξε ότι οι συμπεριφορές αυτές εξηγούνται από τη διαδικασία της ένταξης των ατόμων σε μια ομάδα και την υπακοή στην ιεραρχία και τους κανόνες των ανωτέρων. Το άτομο περιέρχεται σε μια κατάσταση παθητικού αντικειμένου. Πρόκειται για μια νοητική κατάσταση της οποίας κύριο χαρακτηριστικό αποτελεί η αναντίρρητη υπακοή και η μεταφορά της ευθύνης στο άτομο που φέρει εξουσία και δίνει τις διαταγές. Είναι δύσκολο στους περισσότερους ανθρώπους να αμφισβητήσουν τον φορέα εξουσίας της ομάδας στην οποία ανήκουν.

Από την άλλη μεριά, η ισλαμιστική ριζοσπαστικοποίηση στη βία και οι πράξεις ωμής βίας δεν σχετίζονται τόσο με τους παραπάνω μηχανισμούς. Οι πράξεις αυτές είναι δυνατόν να αναλυθούν ως μια διαδικασία, κατά την οποία ένα άτομο ή μια ομάδα έχουν ως στόχο να κάνουν πράξη τα οράματα του Ισλάμ και να εγκαθιδρύσουν την ισλαμική πολιτική τάξη  σύμφωνα με το σύστημα και τις αρχές που πηγάζουν από τη σαρία. Πρόκειται για ένα  «ισλαμο-φανατικό “εξ αποκαλύψεως” φαινόμενο». Τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την επιβολή του οράματος αυτών των ομάδων – παλαιότερα τις ίδιες πρακτικές ακολουθούσε το Νταές (Ισλαμικό Κράτος) – είναι υβριδικά τόσο στη μορφή όσο και στην εφαρμογή τους, ενώ η απειλή είναι ασύμμετρη. Σε αυτή την περίπτωση παρατηρούμε την υποταγή στην προφητεία και όχι στην εκάστοτε αυθεντία.

Αποτελεί πρόκληση για κάθε οργανωμένη κοινωνία και τους επίσημους φορείς κοινωνικού ελέγχου η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων και η ασφάλεια των πολιτών. Η μελέτη των μηχανισμών και των παραγόντων «γέννησης» αυτής της ακραίας βίας οδηγεί σε πιο αποτελεσματικές πολιτικές πρόληψης και μέτρων αντεγκληματικής πολιτικής. Οι διαδικασίες ριζοσπαστικοποίησης στη βία δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο από τους μηχανισμούς και την υποταγή στην αυθεντία που αποτελούν χαρακτηριστικά των ομάδων. Ισως τελικά υπάρχει κάτι πιο «κακό» από την «ψυχολογία του κακού» και την απανθρωποποίηση του μέσου ανθρώπου.

Η Ελενα Συρμαλή είναι εγκληματολόγος, πρόεδρος στο Κέντρο Μελετών Ασφάλειας (ΚεΜεΑ) και μέλος του ΔΣ στο Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ)