Μια ελεγεία {LF}για το τέλος {LF}της Αγριας Δύσης

Μια ζωή, μια εποχή, και κυρίως η μεταμόρφωση της αγριότητας σε πολιτισμό, ξεδιπλώνονται στην όμορφη νουβέλα του Ντένις Τζόνσον (1949-2017) «Ονειρα τραίνων».

Το σκηνικό είναι τα Βραχώδη Ορη – η ραχοκοκαλιά της Αμερικής. Πρωταγωνιστής ένας δασεργάτης και πολυτεχνίτης, ο Ρόμπερτ Γκρέινιερ. Γεννημένος στα τέλη του 19ου αιώνα, παιδί αγνώστων γονέων, φτάνει έπειτα από ένα μακρύ ταξίδι με τρένο σε έναν μικρό οικισμό του Βόρειου Αϊνταχο για να φιλοξενηθεί από τους θείους και τα ξαδέρφια του. Εκεί θα μεγαλώσει πιστεύοντας πως η θεία του είναι και μητέρα του, και μη μαθαίνοντας ποτέ τίποτα για τους πραγματικούς γονείς, ούτε καν για το από πού ακριβώς είχε έρθει ως εδώ. Αυτό που έχει απομείνει ως παρακαταθήκη για όλη του τη ζωή είναι το μακρύ ταξίδι, το αίσθημα ερημιάς που μεταδίδει το απέραντο, αδάμαστο ακόμη τοπίο της Αγριας Δύσης, το σφύριγμα και το λαχάνιασμα της ατμομηχανής.

Με το που μεγαλώνει λίγο, παρατάει το σχολείο και καταπιάνεται με διάφορες δουλειές, οπουδήποτε μπορεί να βγει το μεροκάματο. Βέβαια, οι ανάγκες του εποικισμού των αχανών αυτών περιοχών είναι πολλές και δεν μένει ποτέ χωρίς δουλειά, αλλά οι συνθήκες του βίου σκληρές. Σε μια δύσβατη περιοχή, με αλλεπάλληλες θεαματικές οροσειρές, μοναξιά, σκληρό κρύο και απέραντους ερημικούς χειμώνες, ο Ρόμπερτ είναι για μεγάλο διάστημα εργάτης στην κατασκευή σιδηροδρομικών γεφυρών και αργότερα δασεργάτης σε εταιρείες κοπής, αποκομιδής και μεταφοράς της ξυλείας από τα τότε απέραντα παρθένα δάση ελάτης και σημύδας. Συνεπής και εργατικός, τα καταφέρνει, κι όταν πίσω στην πόλη γνωρίσει στην κυριακάτικη λειτουργία την Γκλάντις, πλάθει όνειρα, που προς μεγάλη του έκπληξη θα υλοποιηθούν σχετικά απρόσκοπτα. Οι δυο νέοι επικοινωνούν με αμεσότητα, αρχίζουν βόλτες στο δάσος και στα ποτάμια της περιοχής και η Γκλάντις τού απαντά «ναι» στην πρόταση γάμου που της κάνει, ενώ της δείχνει μια μικρή δασική έκταση που αγόρασε και όπου σκοπεύει να χτίσει την καλύβα τους.

Θα παραμείνει ένας περιπλανώμενος χειρώνακτας. Στις θερινές περιόδους κατασκηνώνει με το συνεργείο του όπου το απαιτεί η δουλειά – συχνά σε απόμακρους τόπους, όπου η Γκλάντις και η νεογέννητη κόρη τους, η Κέιτ, δεν μπορούν να τον ακολουθήσουν. Η υλοτομία και η κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου, συχνά πάνω από απρόσιτα φαράγγια, είναι η αιχμή του δόρατος του εποικισμού και της εν γένει ανάπτυξης ως πέρα στις ακτές του Ειρηνικού – μάλιστα παίρνουν μέρος και χιλιάδες κινέζοι προερχόμενοι από την Καλιφόρνια –, πράγμα που γεννά νέου τύπου, οικολογικής τάξεως κινδύνους γι’ αυτές τις εκτάσεις. Στη διάρκεια μιας τέτοιας πολύμηνης απουσίας του, ξεσπά στα 1920 μία από τις τεράστιες πυρκαγιές που σ΄ αυτά τα εδάφη είναι αδύνατο να αντιμετωπιστούν αν δεν ολοκληρώσουν τον φυσικό τους κύκλο. Ο Τζόνσον αποδίδει θαυμάσια τον χαρακτήρα και την ατμόσφαιρα της φωτιάς που ξεσπίτωσε χιλιάδες ανθρώπους και κατέκαψε κάμποσους οικισμούς. Ο ήρωας της αφήγησης αναζητεί εναγωνίως την οικογένειά του. Δεν θα τους βρει πουθενά, ούτε καν στο μικρό του κτήμα που έχει κατακαεί μαζί με το ξύλινο σπιτάκι τους.

Ο Ρόμπερτ ξαναχτίζει σιγά σιγά μέσα από τις στάχτες την καλύβα και τον βίο του. Εκπλήσσεται από την ταχύτητα με την οποία η φύση επουλώνει τις πληγές της, από τα βλαστάρια και τα αγριολούλουδα που ξεπηδούν με ταχύτητα μέσα από την καπνιά, ενώ οραματίζεται την επιστροφή των αγαπημένων προσώπων και τη δική του αναγέννηση. Στα όνειρά του είναι σταθερά παρούσα η οπτασία της Γκλάντις αναμεμειγμένη με τον απόμακρο νυχτερινό ήχο των τρένων. Σε ένα παρόμοιο όραμα πείθεται ότι η κορούλα του τελικά διασώθηκε μεταμορφωμένη σε λύκαινα ή ίσως σε λυκάνθρωπο – έναν θρύλο ευρέως διαδεδομένο στις δύσβατες αυτές περιοχές. Η επικοινωνία του με τους λύκους παραμένει ζωντανή διά βίου, καθώς αποκτά το συνήθειο να μιμείται το ουρλιαχτό τους, να επικοινωνεί με τα κογιότ και να υιοθετεί σκυλιά για συντροφιά. Σε μια νυχτερινή επιδρομή τους πείθεται μάλιστα ότι ένα τραυματιζόμενο ζώο που περισυλλέγει από την αυλή του είναι η Κέιτ, πιθανότατα μεγαλωμένη από λύκαινες. Την περιθάλπει, την ανακουφίζει, αλλά εκείνη δραπετεύει με την αυγή.

Κι έτσι συνεχίζεται ο μοναχικός του βίος, ανάμεσα σε ψάρεμα, κυνήγι, σκόρπια μεροκάματα, και αργότερα ως μεταφορέας με το κάρο και τις φοράδες που αγόρασε με δόσεις. Οι παροξυσμικοί ερωτικοί πόθοι που αραιά και πού τον επισκέπτονται δεν θα βρουν τελικά διέξοδο ούτε καν στις Ινδιάνες Κούτεναϊ που πρόσκαιρα οραματίζεται τη σάρκα τους. Θα παραμείνει τρόπον τινά πιστός στην Γκλάντις και στο όραμά της. Ο συγγραφέας επενδύει την αφήγηση με ποικίλα επεισόδια και με κάμποσους χαρακτήρες – ανάμεσά τους Ινδιάνους – σε ενίοτε αυτοτελείς ιστορίες. Μιλώντας πάντως για τους δευτεραγωνιστές που παρελαύνουν στο βιβλίο, πρόκειται για σκληροτράχηλους, αφελείς, γενικά καλόγνωμους ανθρώπους, αιωρούμενους ανάμεσα στον πολιτισμό που μεταμορφώνει αυτές τις εσχατιές και στην άγρια φύση με όλη της την ομορφιά και τις απαιτήσεις της. Ο ορθολογισμός συντήκεται με τον μυστικισμό στη διάρκεια του έργου, ενώ ο κόσμος μεταμορφώνεται ριζικά γύρω του, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι μαίνονται, το αυτοκίνητο εισβάλλει, και ο ίδιος ο ήρωάς μας φτάνει να κάνει μια πτήση με μικρό εκπαιδευτικό αεροπλάνο σε κάποια πανήγυρη. Γύρω στα 1960, όταν πεθαίνει πια ο Ρόμπερτ Γκρέινιερ, καταφέρνει μάλιστα να ρίξει μια ματιά στον Ελβις Πρίσλεϊ, του οποίου το τρένο έχει σταθμεύσει για λίγο σε μια μικρή πόλη της Μοντάνα.

Το βιβλίο δικαιώνεται από την έξυπνη ακροτελεύτια φράση του συγγραφέα που υποδηλώνει πως το χρονικό αυτό είναι μια ολόκληρη εποχή. Τώρα πια αυτή η εποχή της καθυπόταξης της άγριας φύσης με πρωτόγονα ακόμη μέσα έχει παρέλθει οριστικά. Μαζί της και η εποχή της συμβίωσης με την άγρια ζωή των συνόρων, με τους λύκους και τα κογιότ που η παρουσία τους σταδιακά εξασθενεί, μέχρις ότου περιοριστεί σε απόμακρα αλυχτίσματα, στα οποία ανταποκρίνεται ο ήρωας. Με ένα τέτοιο απόκοσμα όμορφο και θλιβερό ουρλιαχτό σε κάποιο πανηγύρι θα κλείσει άλλωστε και το βιβλίο, υποδηλώνοντας τον θρήνο για την καθυπόταξη της αγριότητας.

Με απλότητα, οξυδέρκεια και εξαιρετικές γνώσεις για τις λειτουργίες της φύσης, ο Ντένις Τζόνσον – που κέρδισε το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου των ΗΠΑ για το έργο του «Δέντρο από καπνό» – παρατηρεί καταλεπτώς τις φυσικές λειτουργίες και καταστροφές καθώς το γύρω του τοπίο αλλάζει ριζικά. Φέρ’ ειπείν, το δευτερογενές δάσος που προκύπτει ύστερα από φωτιές είναι φτωχότερο από το αρχικό και με περιορισμένη ποικιλότητα, ενώ τα άγρια ζώα απομακρύνονται σε άλλες εσχατιές. Κατά τα άλλα, οι ενίοτε χαλαρά ενθυλακωμένες αφηγήσεις με πρωταγωνιστές άλλα πρόσωπα θα έμοιαζαν άτεχνα μονταρισμένες αν δεν εντάσσονταν στο γενικό πλαίσιο της αλλαγής των ιστορικών εποχών. Υπάρχει μεγάλη παράδοση στην αμερικανική, και όχι μόνο, λογοτεχνία για έμμεσες μυθιστορηματικές βιογραφίες που τελικά σκοπό έχουν να απεικονίσουν τις ιστορικές εποχές. Αυτό και μόνο αρκεί για τη δικαίωση αυτής της επιδέξια μεταφρασμένης από τον Παναγιώτη Κεχαγιά νουβέλας.

{1BSYG}Denis Johnson{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ονειρα τραίνων {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Παναγιώτης Κεχαγιάς{CR}Εκδ. Αντίποδες, 2023{CR}Σελ. 132{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14,5 ευρ{4BTIM}ώ