Τεχνητή νοημοσύνη: Αφέντης ή σκλάβος;

Ζούμε περιπετειώδεις εποχές, με την Iστορία να γράφεται με γρήγορο και έξαλλο ρυθμό. Γιατί συμβαίνει αυτό τώρα; Επειδή τρεις μεγάλες κρίσεις μετασχηματισμού έχουν πλήξει την ανθρωπότητα ταυτόχρονα. Καθένας από τους σημερινούς γεωπολιτικούς, κλιματικούς και ψηφιακούς μετασχηματισμούς θα αποτελούσε αρκετή πρόκληση από μόνος του, αλλά τους βιώνουμε μαζί. Μια άνευ προηγουμένου παγκόσμια μεγάλη κρίση απειλεί να κατακλύσει τις ικανότητες των πολιτικών και πολιτιστικών μας συστημάτων για προσαρμογή ή διατήρηση του ελέγχου.

Κάθε χρόνος που περνάει με θερμοκρασίες – ρεκόρ, πυρκαγιές, ξηρασίες και ακραία καιρικά φαινόμενα υπογραμμίζει την κλίμακα της κλιματικής κρίσης. Αν και οι μακροπρόθεσμες παγκόσμιες επιπτώσεις του είναι εξαιρετικά περίπλοκες, η βασική φύση του προβλήματος είναι καλά κατανοητή. Οι λύσεις είναι γνωστές, αλλά η πολιτική για την επίτευξή τους είναι εξαιρετικά δύσκολη. Αντίθετα, οι συνέπειες του ψηφιακού μετασχηματισμού παραμένουν πιο αβέβαιες.

Προς το τέλος του 2022, η startup OpenAI με έδρα την Καλιφόρνια (με χρηματοδότηση από τον τεχνολογικό γίγαντα Microsoft) κυκλοφόρησε το γλωσσικό μοντέλο ChatGPT, πυροδοτώντας έτσι έναν νέο τεχνολογικό πυρετό. Αν και η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι νέα, πολλοί έχουν αναγνωρίσει την τρέχουσα στιγμή ως την αρχή μιας νέας εποχής. Η ψηφιοποίηση έχει φτάσει σε ένα ποιοτικά πρωτόγνωρο επίπεδο και τώρα θα αλλάξει ριζικά τον τρόπο ζωής μας – από το πώς παράγουμε και καταναλώνουμε μέχρι το πώς μαθαίνουμε και αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας.

Κοιτάζοντας το μέλλον, θα πρέπει να εξετάσουμε το ενδεχόμενο να ανατραπεί η σχέση μεταξύ ανθρώπων και μηχανών. Με την ανώτερη υπολογιστική τους ισχύ και ταχύτητα, την πρόσβαση σε μια αυξανόμενη υπεραφθονία δεδομένων και τη γρήγορη βελτίωση των αντιληπτικών ικανοτήτων, οι νέες μηχανές θα γίνουν πρώτα απαραίτητες για την ανθρωπότητα και στη συνέχεια θα γίνουν πολύ ανώτερες.

Αυτό με το οποίο έχουμε να κάνουμε, λοιπόν, είναι μια πιθανή εναλλαγή μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου – μεταξύ των ανθρώπων και των εργαλείων τους. Εφόσον οι μηχανές με ικανότητες αυτομάθησης και ανώτερη γνώση θα έχουν σαφώς την ικανότητα να υποβιβάσουν την ανθρωπότητα σε δεύτερη μοίρα, το πραγματικό ερώτημα είναι αν όντως θα το κάνουν.

Για να εκτιμήσουμε αυτή τη δυναμική, θα πρέπει να επιστρέψουμε στη διάσημη ανάλυση του γερμανού φιλοσόφου Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ για τη Διαλεκτική Κυρίου και Σκλάβου, την οποία διατύπωσε στο απόγειο της πρώτης Βιομηχανικής Επανάστασης. Ο αρχετυπικός αφέντης, εξηγεί ο Χέγκελ, διατάζει και απολαμβάνει τους καρπούς της εργασίας των άλλων, ενώ ο σκλάβος υπομένει τις κακουχίες του μόχθου και την υποταγή στο θέλημα του Κυρίου. Στην πορεία, όμως, ο σκλάβος αποκτά τις δεξιότητες για τη διαμόρφωση του κόσμου και μια μέρα πετάει τον ζυγό.

Πώς θα διαδραματιστεί αυτή η διαλεκτική στη σχέση μεταξύ ανθρώπων και μηχανών; Αυτή η ερώτηση είναι εντελώς άνευ προηγουμένου στην ανθρώπινη ιστορία, και η απάντηση μπορεί κάλλιστα να καθορίσει εάν αυτή η ιστορία θα συνεχιστεί στο μέλλον. Ομως εκείνα που περιπλέκουν περισσότερο τα πράγματα είναι οι άλλοι δύο σπουδαίοι μετασχηματισμοί, γιατί αυτοί μπορεί να σημαίνουν ότι δεν διαθέτουμε άλλη επιλογή από το να αγκαλιάσουμε πλήρως την τεχνητή νοημοσύνη.

Τελικά, η ανθρώπινη επιβίωση σε έναν ουσιαστικά θερμότερο πλανήτη είναι ακόμη νοητή χωρίς την καθιέρωση ενός τεχνολογικού πολιτισμού βασισμένου στην τεχνητή νοημοσύνη; Και τι πρέπει να κάνουμε εάν οι γεωπολιτικοί μας αντίπαλοι επιδιώκουν την κυριαρχία της τεχνητής νοημοσύνης, εκτός από το να επιδιώκουμε οι ίδιοι την κυριαρχία της τεχνητής νοημοσύνης; Επιπλέον, τι θα γίνει με τη θεμελιώδη πολιτική σύνθεση των ανθρώπινων κοινωνιών κάτω από αυτές τις, ριζικά διαφορετικές και πρωτότυπες, συνθήκες; Τι θα γίνει με τα κράτη και τις κυβερνήσεις και τον φαινομενικά ατελείωτο τσακωμό μεταξύ τους, ειδικά αν η τεχνητή νοημοσύνη γίνει το προτιμώμενο μέσο διεξαγωγής – ή ακόμα και διοίκησης – σύγχρονου πολέμου;

Τώρα που ξεπερνάμε το κατώφλι της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη την πιθανότητα η στροφή μας από έναν ανθρωποκεντρικό πολιτισμό σε έναν πολιτισμό που κυριαρχείται από μηχανές να καταλήξει στην εξάλειψη του ανθρώπινου στοιχείου συνολικά. Ακόμα κι αν το ανθρώπινο είδος δεν εξαλειφθεί, μπορεί να περιθωριοποιηθεί τελείως. Οσο περίεργο κι αν μας φαίνεται τώρα, αυτή είναι η εξαιρετικά πιθανή κορύφωση της διαλεκτικής του διαφωτισμού.

Ο Γιόσκα Φίσερ, υπουργός Εξωτερικών και αντικαγκελάριος της Γερμανίας από το 1998 έως το 2005, ήταν ηγέτης του Γερμανικού Κόμματος των Πρασίνων επί σχεδόν 20 χρόνια