Πολυκρίση: {LF}μια λέξη της εποχής μας

Εισβολή στην Ουκρανία, συγκρούσεις στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, ένταση στην Ταϊβάν. Καταστροφικές πλημμύρες στον Νότο της υφηλίου, μεγαπυρκαγιές από τη Βαλκανική Χερσόνησο μέχρι τις αχανείς εκτάσεις του Καναδά. Ανοδος του ανορθολογισμού, έκρηξη των υπερδεξιών, ακροδεξιών και αυταρχικών «λύσεων». Υφέρπων ανταγωνισμός ανάμεσα σε ΗΠΑ και Κίνα, είσοδος της Ινδίας στο κλαμπ των υπερδυνάμεων. Κάπως έτσι η λέξη «πολυκρίση» μπήκε στο Λεξικό Collins ως λέξη της χρονιάς για το 2022. Και ήταν αυτή που οι ελίτ στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός επέλεξαν για να χαρακτηρίσουν τη χρονιά που διανύουμε. Ο δε διάσημος βρετανός ιστορικός Ανταμ Τουζ (στα ελληνικά κυκλοφορεί η «Πολιτική οικονομία μιας κατάρρευσης», εκδ. ΠΕΚ, μτφ. Νίκος Ρούσσος) συμπύκνωσε την έννοια στη στήλη που διατηρεί στους «Financial Times», τον περσινό Οκτώβριο: «Ενα πρόβλημα μετατρέπεται σε κρίση όταν αμφισβητείται η ικανότητά μας να το αντιμετωπίσουμε – άρα απειλείται η ταυτότητά μας. Στην πολυκρίση τα σοκ είναι ανομοιογενή, αλλά αλληλεπιδρούν με τέτοιον τρόπο ώστε το σύνολο να είναι περισσότερο απειλητικό. Κατά καιρούς αισθανόμαστε ότι χάνουμε την έννοια της ίδιας της πραγματικότητας».

Η λέξη έχει τη δική της προϊστορία. Οι περισσότεροι αναλυτές αποδίδουν τη «γέννησή» της στον γάλλο στοχαστή Εντγκάρ Μορέν και την Ανε Μπριγκίτε Κερν, οι οποίοι στο «Homeland Earth: A manifesto for a new millennium», εν έτει 1999, έκαναν λόγο για κρίσεις που η μία διασταυρώνεται με την άλλη. Το αποτέλεσμα  είναι ένας «περίπλοκος συνδυασμός προβλημάτων, ανταγωνισμών, κρίσεων, ανεξέλεγκτων διαδικασιών, μια γενικευμένη κρίση του πλανήτη». Θα ακολουθούσε ο νοτιοαφρικανός κοινωνιολόγος Μαρκ Σουίλινγκ, που υπέδειξε την «πολυκρίση» σαν τη λέξη – ομπρέλα για την κλιματική αλλαγή, τις παγκόσμιες κοινωνικές ανισότητες και την απειλή της οικονομικής κατάρρευσης. Χρειαζόταν πάντως ένα θεσμικό – και υπερεθνικό – χρίσμα για να περάσει η λέξη στις «μυθολογίες» της εποχής. Το βρήκε στο πρόσωπο του τότε προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, ο οποίος το 2018 ενθάρρυνε τη χρήση της «πολυκρίσης». Υστερα από τις προκλήσεις σε πολλαπλά μέτωπα, ανέφερε ο Γιούνκερ, η Ευρωπαϊκή Ενωση είχε «αργά αλλά σταθερά γυρίσει σελίδα σε σχέση με την αποκαλούμενη πολυκρίση». Από κοντά και ο πρώην υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Λόρενς Σάμερς, ο οποίος πριν από τη συνεδρίαση του ΔΝΤ, τον Οκτώβριο του 2022, ανακεφαλαίωνε: «Μπορώ να θυμηθώ αρκετές στιγμές στο παρελθόν με την ίδια ή μεγαλύτερη βαρύτητα για την παγκόσμια οικονομία. Αλλά δεν θυμάμαι να υπάρχουν ποτέ άλλοτε τόσο πολλά αντικρουόμενα ρεύματα όπως σήμερα».

ΝΕΟΛΟΓΙΣΜΟΙ. Δεν συμφωνούν πάντως όλοι οι αναλυτές με τη λέξη που γίνεται πασπαρτού για να χαρακτηρίσει μια εποχή. Δεν συμφωνούν, κατ’ αρχάς, επειδή κάτω από την «ομπρέλα» χωράνε η ανθρωπογενής παρέμβαση στο περιβάλλον, οι νεοϊμπεριαλιστικές φαντασιώσεις του Βλαντίμιρ Πούτιν και ο κίνδυνος σύρραξης στην Ταϊβάν. Κι αν απλώς η Ιστορία συμβαίνει χωρίς να λογαριάζει τη δική μας μελαγχολία; Κι αν απλώς εφηύραμε – όπως το συνηθίζουμε – έναν «αποπροσανατολιστικό και περιττό νεολογισμό», σύμφωνα με την περιγραφή του αμερικανού δημοσιολόγου Ντάνιελ Ντρέζνερ (vox.com); Η βασική ένσταση είναι απλή και ανάγεται στη σαιξπηρική έμπνευση για το περιεχόμενο του ονόματος: όπως και αν την αποκαλέσουμε, η κρίση δεν είναι τίποτε άλλο από τις ετερογενείς δυνάμεις που διαμορφώνουν τη ζωή μας και τον κόσμο με αυξανόμενη ταχύτητα – την ίδια στιγμή που κι εμείς διαμορφώνουμε τις δυνάμεις αυτές. Υπάρχει, άραγε, «η πολυκρίση» του πλανήτη ή «μια πολυκρίση» ανά περιοχή; Βιώνουν το φαινόμενο με τον ίδιο τρόπο στη φλεγόμενη Σικελία, στην απομονωμένη Σιβηρία και το Μπανγκλαντές των κλιματικών νομάδων;

Κι όμως, γράφει ο φινλανδός ερευνητής Ville Lahde στο aeon.com, «με το να ισχυριζόμαστε ότι η πολυκρίση είναι απλώς η επανάληψη της Ιστορίας χάνουμε το νόημα». Χάνουμε το δάσος, με άλλα λόγια: τα επίπεδα των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, που είναι υψηλότερα από κάθε άλλη στιγμή στην ανθρώπινη Ιστορία, τα πιο θερμά καλοκαίρια από το 1880, το ποσοστό των άγριων ζώων πάνω στον πλανήτη, που έχει συρρικνωθεί στο 4% επί του συνόλου των θηλαστικών. Ζούμε σε έναν πλανήτη διαφορετικό σε σχέση με το παρελθόν. Ο ορισμός του Ινστιτούτου Cascade είναι ήδη διαφωτιστικός: «μία σαρωτική αποτυχία και ένας εκτροχιασμός των φυσικών και κοινωνικών συστημάτων του πλανήτη, που υπονομεύουν με τρόπο μη αναστρέψιμο και καταστροφικό τις προοπτικές της ανθρωπότητας». Μπορούμε να επιχειρηματολογούμε επ’ αόριστον για τις αποχρώσεις της «πολυκρίσης» – αρκεί να συμφωνήσουμε στη γενική έννοια, σχολιάζει ο Lahde. Και πάντως δεν είναι τεχνικό το ζήτημα. Το να αποφύγουμε τις συγκρούσεις που μοιάζουν αναπόφευκτες σε διαφορετικές εστίες έντασης ή να εμποδίσουμε το σπιράλ της ανισότητας στον πλανήτη δεν απαιτεί θεωρητικές αψιμαχίες, αλλά πολιτικές προτάσεις και συμμαχίες. Ας είμαστε ρεαλιστές: το ότι δεν μπορούμε να αποφύγουμε την πολυκρίση σημαίνει ότι δεν μπορούμε να αποφύγουμε την πολιτική.