Σχολεία για πολιτοφύλακες

Τι μπορεί να βλαστήσει μέσα στις στάχτες; Μετά τις πρόσφατες φυσικές καταστροφές το άνοιγμα των σχολείων θα έπρεπε κανονικά να συμβολίζει και να πραγματοποιεί ένα νέο ξεκίνημα. Ενα νέο κύμα αθωότητας αναμένεται να περάσει πάνω από την καμένη γη και να δώσει σε όλους την αίσθηση πως ό,τι χάλασε ξαναφτιάχνεται, αν υπάρχει θέληση. Αλλά ακριβώς εκεί προκύπτει το πρόβλημα. Φαίνεται πως τις νέες γενιές δεν τις προετοιμάζουν έτσι ώστε να έχουν την απαιτούμενη θέληση.

Στα θρανία – όπως και στα αμφιθέατρα των πανεπιστημίων λίγο αργότερα – θα καθίσουν αγόρια και κορίτσια προορισμένα να αποκτήσουν και να αυξήσουν τις γνώσεις τους. Ωστε στη συνέχεια με τις γνώσεις τους να μπορέσουν να ζήσουν. Αλλά να ζήσουν πώς; Και επίσης πού; Είναι κάτι πολύ βαρύτερο από ειρωνεία να βλέπεις τα παιδιά να ανοίγουν τα βιβλία τους μέσα στις τάξεις, ενώ έξω από τις τάξεις η γνώση, η αλήθεια και η ομορφιά ποδοπατιούνται. Σκεφθείτε ένα σχολείο σε μία περιοχή από αυτές που τις ρήμαξαν οι πυρκαγιές. Ολόγυρα ένα καψαλιασμένο σκηνικό, με διάχυτη τη μυρωδιά του ανεπανόρθωτου, και μέσα στην αίθουσα κεφάλια που να πιέζονται να καταλάβουν έναν χημικό τύπο, μία εξίσωση, ή τον αφορισμό ενός αρχαίου τραγικού ποιητή. Εξω η αταξία, η ανομία, η τρέλα. Μέσα, οι κανόνες της μάθησης, η λογική, το νόημα. Αλλά γιατί η αντιπαραβολή τους να μας κάνει, αντί να ελπίζουμε, να μελαγχολούμε; Διότι αυτό που γίνεται μέσα στο σχολείο είναι σαν να θέλει να ξεχάσει αυτό που γίνεται έξω.

Σύμφωνα με την κρατούσα παιδαγωγική αφού ο καπνός μυρίζει άσχημα, οι μύτες των παιδιών πρέπει να κλείσουν. Είναι ακόμα ανήλικα και δεν πρέπει να τραυματίζονται πρόωρα με τη σκέψη πως ό,τι πάει να γίνει για το καλό μπορεί και να πέσει θύμα του κακού. Το σημερινό σχολείο κλείνεται, έτσι, σε μια αυταπάτη, που τελικά ούτε και το ίδιο της παραδίδεται εντελώς, την αυταπάτη πως η δουλειά του είναι να διδάσκει το αληθινό και το επωφελές, κι εκεί να σταματά. Αν υπάρχουν δυνάμεις που θα εμποδίσουν το αληθινό και το επωφελές να εφαρμοστούν, αυτό είναι άλλο ζήτημα. Ας το λύσουν οι νόμοι, τα δικαστήρια, η αστυνομία. Ετσι όμως είναι σαν να λένε στους μαθητές πως σε λίγα χρόνια τούς περιμένει μια εντελώς άλλη πραγματικότητα από αυτήν που σπουδάζουν. Θα είναι ακατανόητη, άγρια, απρόβλεπτη. Αλλά μέχρι τότε ας μην τη σκέπτονται.

Φυσικά, ο διαχωρισμός αυτός λειτουργεί προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι περισσότεροι μαθητές αναλογίζονται ανήσυχοι τι τους περιμένει. Ακούνε για διαφθορά και την περιμένουν, ακούνε για την ανεπάρκεια του κράτους και ετοιμάζονται να την υποστούν ή να της ξεφύγουν για λίγο. Και δεν ακούν μόνο – είδαν τα τρένα στα Τέμπη να συγκρούονται από μια ραθυμία και μια επιπολαιότητα που καμία γνώση, καμία ειδίκευση, κανένα ψηφιακό κατασκεύασμα δεν θα μπορούσε να θεραπεύσει. Είδαν δάση να καίγονται ίσα-ίσα για να γίνουν προσάναμμα σε διαμάχες για το αν ευθύνεται περισσότερο η κλιματική αλλαγή, οι άνεμοι, κάποια λάθη ή κάποιοι εμπρηστές. Το αποτέλεσμα είναι οι νεότεροι να μένουν εκτός οποιασδήποτε μάχης. Να είναι θεατές αυτοί που θεωρητικά η πολιτεία τούς θέλει για αργότερα «ενεργούς» και «υπεύθυνους». Ετσι τους λέει και μέχρι να έρθει η ώρα τους τούς δίνει όλη την άνεση να παρακολουθούν στο Διαδίκτυο και την τηλεόραση το πώς η χώρα τους καταστρέφεται – η χώρα στην οποία ψηφίζουν από τα 17 τους χρόνια.

Θα πείτε, μα είναι για να μπλέκονται με τέτοιες υποθέσεις τα παιδιά; Το θέμα είναι τι εννοούμε λέγοντας «μπλέξιμο». Τη λέξη συνήθως τη χρησιμοποιούν για να δηλώσουν την είσοδο κάποιου σε μια κατάσταση όπου όλα ανακατεύονται, έτσι που το λάθος να μοιάζει με σωστό και το αντίστροφο, οπότε το πιθανότερο είναι τη λύση να τη δώσει το τυχαίο. Το τυχαίο όμως περιορίζεται όταν υπάρχει βούληση και τίθεται κάποιος σκοπός. Αν είχε ενισχυθεί από νωρίς η βούληση των νέων ώστε να γίνουν υπερασπιστές του κοινού καλού, το ζήτημα με το μπλέξιμό τους στα κοινά θα είχε ξεκαθαρίσει. Θα υπήρχαν παιδιά που θα είχαν διδαχθεί πως όταν το απαιτεί η κοινή ανάγκη μπορούν και αυτά να εισφέρουν, ανάλογα, βέβαια, με την ηλικία τους. Η ενηλικίωση δεν είναι πάντα μια φυσική και ομαλή διαδικασία. Μερικές φορές οι περιστάσεις καλούν τις τρυφερές ψυχές να σκληρύνουν και ταυτόχρονα να κάνουν άλματα. Κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών του Λονδίνου στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οργανώθηκαν κλιμάκια δράσης των πολιτών, από τις πολύ μικρές ηλικίες έως τις μεγαλύτερες, με σκοπό την προστασία της πόλης.

Παιδιά βοηθούσαν σε εργασίες εκσκαφής ή οικοδόμησης οχυρωμάτων. Μετέφεραν υλικά, μοίραζαν τρόφιμα, έδιναν χέρι σε υφάντρες, ράφτρες και νοσοκόμες. Οι αφίσες της εποχής δείχνουν ότι σε αυτόν τον ρόλο τα παιδιά εμψύχωναν περισσότερο τους στρατιώτες και γενικά τον πληθυσμό παρά αν τα παρουσίαζαν σαν γλυκά, ανυποψίαστα και ανυπεράσπιστα πλάσματα.

Οταν οι καταστάσεις μυρίζουν μπαρούτι, κανείς δεν μπορεί να πιπιλάει καραμέλες. Ούτε και ηλικίες που δεν φταίνε σε τίποτα. Είναι χρέος του σχολείου, σε συνεργασία με την οικογένεια, να ανακατανείμει τον χρόνο της εκπαίδευσης σε δύο τομείς. Ο ένας θα αφορά τη μάθηση, την απόκτηση των απαραίτητων γνώσεων. Ο άλλος θα αφορά τη μεθοδευμένη συμμετοχή των μαθητών σε έργα σχετικά με την αναμόρφωση του περιβάλλοντος, πρώτα του φυσικού και έπειτα του κοινωνικού. Γιατί η χώρα – φάνηκε πια – έχει ανάγκη από μαχητές υπέρ του κοινού καλού.

Ακούσαμε τελευταία επίσημες εκκλήσεις για αύξηση του αριθμού των εθελοντών. Είναι πολύτιμοι – ποιος δεν το καταλαβαίνει; Ομως στον εθελοντή εκείνο που τον κατευθύνει είναι η απόφασή του, η θέλησή του που επιλέγει να σώσει κάτι παρά να το αφήσει να αφανιστεί. Στην περίπτωση του μαθητή τα πράγματα είναι διαφορετικά. Εδώ πρέπει να διδαχτεί και αφομοιωθεί η αξία της υποχρέωσης. Ενας νέος που σπουδάζει πρέπει να αισθανθεί πως το οφείλει στον τόπο του – όχι στο εκπαιδευτικό σύστημα, όχι στο κράτος – ότι θα μπορεί κάποτε να κρίνει τι είναι σωστό και τι εσφαλμένο, τι άδικο και τι δίκαιο, τι άσχημο και τι ωραίο. Αν μπορεί σε μια εκδρομή να απολαμβάνει την ομορφιά γύρω του, είναι γιατί ο τόπος του τού χαρίζει αυτή την ομορφιά. Κι εκείνος σε ανταπόδοση οφείλει να τον υπερασπιστεί, αν κινδυνέψει. Για να υπερασπιστεί όμως κανείς τον τόπο του πρέπει να τον έχει αγαπήσει και για να τον αγαπήσει πρέπει να τον έχει γνωρίσει από κοντά. Χρειάζεται λοιπόν να βγάλουμε τους μαθητές έξω από τις τάξεις για να ψηλαφίσουν με τα δάχτυλά τους τα δέντρα. Και για να πεισθούν – όπως λένε οι θρύλοι – πως όποιος τα σακατέψει αργά ή γρήγορα θα σακατευτεί και ο ίδιος. Χρειάζεται να πιστέψουν πως υπάρχει μια Νέμεσις των δασών.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας Πανεπιστημίου Αθηνών